Phòng chống tự tử bắt đầu từ việc dám nhìn thẳng vào vấn đề
Phòng chống tự tử là quá trình nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo tâm thần, hiểu nguyên nhân khủng hoảng tâm lý và xây dựng mạng lưới hỗ trợ an toàn, trong đó gia đình, nhà trường, y tế và cộng đồng cùng lắng nghe, kết nối, không để người đang tuyệt vọng phải đối diện một mình với bế tắc và ý nghĩ tự kết thúc cuộc đời. Hưởng ứng Ngày Thế giới Phòng, chống Tự tử 10/9 do Tổ chức Y tế Thế giới và Hiệp hội Quốc tế về Phòng chống Tự tử phát động, chúng ta không chỉ nhắc đến con số hơn 720.000 ca tử vong mỗi năm do tự tử toàn cầu với 73% ở các nước thu nhập thấp và trung bình, mà phải đặt câu hỏi: mình sẽ làm gì khác đi, ngay hôm nay, để không thêm một người quanh mình rơi vào thống kê lạnh lùng đó?
Áp lực cuộc sống và sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên: chúng ta đang bỏ quên ai?
Tự tử là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở nhóm tuổi thanh thiếu niên và người trẻ từ 15 đến 29 tuổi. Điều này không phải ngẫu nhiên: trầm cảm, rối loạn lo âu, áp lực học tập và công việc quá mức, sang chấn tâm lý gia đình do mâu thuẫn, ly hôn, bế tắc tài chính… đang bào mòn sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên mỗi ngày. Những câu chuyện tự hại ở Gia Lai cho thấy khi đời sống bị đè nặng bởi cô đơn, khó khăn kinh tế, xung đột với cha mẹ, bạn bè, hay biến cố mất người thân, khủng hoảng tâm lý trẻ dễ bùng phát thành ý nghĩ tự tử và hành vi tự đầu độc bản thân. Điều đáng nói là các em thường không biết cách gọi tên nỗi đau, trong khi người lớn hay xem đó là “bồng bột” thay vì tín hiệu cầu cứu. Nếu chúng ta tiếp tục coi nhẹ sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên, mỗi kỳ thi, mỗi lần cãi vã gia đình đều có thể trở thành giọt nước tràn ly.
Những dấu hiệu cảnh báo tâm thần không được phép bỏ qua
Tự tử là sự cố hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu chúng ta phát hiện và hỗ trợ kịp thời. Nhưng muốn phòng chống tự tử hiệu quả, người lớn phải nhìn ra những dấu hiệu cảnh báo tâm thần thay vì chỉ đánh giá “ngoan – hư”, “giỏi – kém”. Ở trẻ và người trưởng thành, những biểu hiện như thu mình, bỏ ăn, mất ngủ, sụt giảm học lực hoặc hiệu suất làm việc, hay nói về sự bế tắc, tuyệt vọng là những tín hiệu đỏ rõ ràng. Các trường hợp trẻ tự đầu độc ở độ tuổi 12–16 thường xuất phát từ mâu thuẫn với cha mẹ, bạn bè, áp lực học tập, thay đổi tâm sinh lý giai đoạn dậy thì. Điều đáng lo, như bác sĩ Phan Thị Thùy Trang nhận định, là tổn thương tâm lý sau đó: “Ngay cả khi đã điều trị, các em vẫn cần được hỗ trợ tâm lý để không lặp lại hành vi tiêu cực”. Mỗi câu nói kiểu “con làm quá lên” là thêm một lớp im lặng, đẩy các em xa khỏi sự giúp đỡ chuyên môn.
Không để người trong khủng hoảng một mình: nguyên tắc cứu mạng đơn giản mà khó làm
Một nguyên tắc tưởng như hiển nhiên nhưng lại hay bị bỏ qua trong phòng chống tự tử: đừng để người đang trong khủng hoảng ở một mình. Phòng ngừa tự tử không bắt đầu từ những ý tưởng xa vời, mà từ việc nhận ra khi ai đó đang khủng hoảng, không để họ đơn độc, và kết nối họ với hỗ trợ phù hợp khi cần. Các câu chuyện tại Gia Lai cho thấy khi bệnh viện không chỉ cấp cứu mà còn huy động nguồn lực xã hội, hỗ trợ chi phí điều trị, làm thẻ bảo hiểm y tế, khích lệ tinh thần, tư vấn tâm lý, người bệnh không chỉ sống sót mà còn lấy lại niềm tin sống. Khi gia đình bệnh nhân C. rơi vào chuỗi bất hạnh, chính sự vào cuộc kịp thời đã giúp người con trai vượt qua khủng hoảng tâm lý và ngăn chặn một bi kịch mới. Không để một người tuyệt vọng ở lại một mình là hành động cụ thể, không phải khẩu hiệu.
Từ im lặng đến kết nối: trách nhiệm của gia đình, trường học và cộng đồng
Rào cản lớn nhất trong phòng chống tự tử là sự im lặng và định kiến xã hội. Khi nỗi buồn bị gắn nhãn “yếu đuối”, “đua đòi”, người đang đau khổ sẽ chọn im lặng hơn là xin giúp đỡ. Muốn thay đổi, gia đình phải trở thành điểm tựa: cha mẹ cần dành thời gian trò chuyện, quan sát những biểu hiện bất thường, lắng nghe bằng sự thấu hiểu, không so sánh hay áp đặt. Nhà trường cần xây dựng kênh thông tin chặt chẽ Gia đình – Nhà trường – Xã hội, tổ chức tư vấn tâm lý học đường, dạy kỹ năng quản lý cảm xúc, nói không với bạo lực và miệt thị. Ở tuyến cơ sở, trạm y tế phải chủ động tư vấn ban đầu, phát hiện trầm cảm nặng và hướng dẫn chuyển tuyến chuyên khoa. Trong cộng đồng, mỗi người có thể bắt đầu bằng một câu hỏi chân thành: “Dạo này bạn có ổn không?”, “Tôi có thể giúp gì cho bạn?”. Ngày Thế giới Phòng chống Tự tử sẽ vô nghĩa nếu sau 10/9 chúng ta lại quay về im lặng.
