Từ “vùng đất tận cùng” đến bài toán năng lượng xanh Cà Mau
Năng lượng xanh Cà Mau là chiến lược phát triển dựa trên lợi thế ba mặt giáp biển và hệ sinh thái rừng ngập mặn, nhằm vừa thích ứng biến đổi khí hậu, vừa xây dựng mô hình kinh tế phát thải thấp gắn với cam kết Net Zero Việt Nam đến giữa thế kỷ này.
Cà Mau là tỉnh cực Nam với ba mặt giáp biển, địa hình thấp, sông rạch dày đặc và kinh tế phụ thuộc nhiều vào nông, lâm, thủy sản. Chính cấu trúc này khiến địa phương chịu tổn thương rõ rệt trước biến đổi khí hậu, nước biển dâng, xói lở và thời tiết cực đoan, tác động trực tiếp đến sinh kế, thu nhập, sức khỏe, hạ tầng và điều kiện sống của người dân. Thay vì co lại phòng thủ, Cà Mau chọn cách xoay trục: biến lợi thế biển và rừng ngập mặn thành nền tảng cho một trung tâm năng lượng tái tạo ở cực Nam, gắn với chiến lược Net Zero Việt Nam và tham vọng bước ra thị trường năng lượng sạch khu vực.
Ba mặt giáp biển, rừng ngập mặn: nền địa lý của một “thủ phủ” năng lượng
Cà Mau sở hữu đường bờ biển dài 254 km, chiếm 7,8% chiều dài bờ biển cả nước, cùng hệ sinh thái tự nhiên đa dạng gồm rừng ngập mặn, vùng nước lợ, bãi bồi và nguồn thủy hải sản phong phú. Đây không chỉ là lợi thế nuôi trồng thủy sản mà còn là “cơ sở hạ tầng tự nhiên” cho năng lượng gió, mặt trời và sinh khối. Theo các đánh giá khoa học, tổng công suất điện tái tạo có thể khai thác tại Cà Mau lên đến khoảng 14.000 MW, trong đó điện gió ngoài khơi khoảng 8.500 MW, điện gió gần bờ 5.570 MW và điện mặt trời tới 4.000 MW nhờ bức xạ nhiệt cao, ổn định quanh năm.
Trung tâm của lợi thế đó là những cánh rừng ngập mặn bạt ngàn ở Vườn quốc gia Mũi Cà Mau – một trong những khu vực lớn nhất cả nước, được ví như “bể chứa carbon xanh” tự nhiên. Rừng ngập mặn hấp thụ carbon hiệu quả gấp 4–10 lần rừng trên cạn, trung bình khoảng 25 tấn CO2/ha/năm, tạo nền tảng cho thị trường tín chỉ carbon và là “lá chắn xanh” bảo vệ bờ biển, sinh kế nuôi tôm – rừng. Việc tỉnh trồng mới 300 ha rừng ngập mặn mỗi năm để nâng độ che phủ lên 26,2% không chỉ là bảo tồn, mà là đầu tư dài hạn cho an ninh khí hậu và không gian phát triển kinh tế sinh thái ven biển.
Biến đổi khí hậu: sức ép buộc Cà Mau phải thay đổi cách phát triển
Điểm khác biệt của Cà Mau là động cơ chuyển dịch sang năng lượng xanh không đến từ trào lưu, mà từ sức ép sống còn. Nắng nóng kéo dài làm nhiệt độ nước tăng, biến đổi độ mặn, pH và hàm lượng oxy hòa tan trong ao nuôi; các hiện tượng dông, lốc, triều cường và biến động nhiệt độ khiến thủy sản sốc môi trường, gia tăng dịch bệnh, thất thoát sản lượng và chi phí cải tạo ao đầm. Xói lở bờ sông, bờ biển và bờ ao diễn biến phức tạp, có nơi biển lấn 30–40 m, cuốn trôi rừng phòng hộ, uy hiếp khu dân cư.
Hạn hán và xâm nhập mặn làm lịch thời vụ trở nên khó đoán, ranh mặn biến động nhanh theo thủy triều và gió, gây mâu thuẫn giữa nhu cầu nước của các ngành, làm khó công tác điều tiết thủy lợi. Khai thác nước ngầm để bù thiếu nước lại kéo theo nguy cơ sụt lún, suy thoái nguồn nước. Từ thực tế ấy, tỉnh buộc phải chuyển từ “ứng phó tình huống” sang “quản lý rủi ro chủ động”, kết hợp giải pháp công trình – phi công trình và lấy phát triển kinh tế sinh thái thuận thiên làm định hướng. Nói cách khác, thích ứng biến đổi khí hậu không còn là gánh nặng, mà được xem là cơ hội để tái cấu trúc mô hình tăng trưởng.
Net Zero Việt Nam và lựa chọn chiến lược: năng lượng xanh là trục phát triển mới
Trong bối cảnh cam kết Net Zero (phát thải ròng bằng không) của Việt Nam vào năm 2050, Cà Mau chọn Net Zero như chiến lược phát triển lâu dài chứ không chỉ là khẩu hiệu môi trường. “Net Zero tại Cà Mau không chỉ là mục tiêu môi trường, mà còn là món quà ý nghĩa gửi gắm cho thế hệ mai sau: một nền kinh tế xanh, môi trường trong lành và cơ hội thịnh vượng lâu dài”. Tỉnh xác định ứng phó biến đổi khí hậu là cơ hội để chuyển nông nghiệp sang mô hình sinh thái, hiện đại, tuần hoàn, phát thải thấp, nâng cao giá trị gia tăng và hài hòa các mục tiêu kinh tế, xã hội, môi trường.
Ở cấp độ thực thi, Cà Mau cam kết chuyển mạnh sang quản lý rủi ro chủ động, đầu tư đồng bộ hệ thống cấp – trữ – điều tiết nước, tăng cường quan trắc, dự báo và chia sẻ dữ liệu, kiểm soát khai thác nước dưới đất, quy hoạch lại dân cư và di dời người dân khỏi vùng nguy cơ cao đến nơi an toàn. Song song, tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 trở thành trung tâm năng lượng tái tạo của khu vực, và đến năm 2040 có thể xuất khẩu 5.000 MW điện sạch, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu Net Zero quốc gia. Đây là lựa chọn mang tính chủ động: hoặc dẫn dắt chuyển dịch xanh, hoặc tiếp tục bị động trước thiên tai và suy giảm tài nguyên.
Năng lượng tái tạo: lá chắn khí hậu và cơ hội kinh tế mới cho cực Nam
Câu hỏi then chốt là: năng lượng xanh Cà Mau mang lại gì cho người dân, ngoài các con số phát thải? Thực tế, địa phương đã đưa vào vận hành 5 dự án điện gió với tổng công suất 170 MW; riêng Nhà máy điện gió Tân Thuận công suất 75 MW cung cấp khoảng 184 triệu kWh điện sạch mỗi năm và giảm thải 176.000 tấn CO2. Hàng trăm hộ dân lắp điện mặt trời mái nhà với tổng công suất hơn 111 MWp, đóng góp 506 triệu kWh vào lưới điện quốc gia từ năm 2021. Những thành tựu này không chỉ giảm phát thải mà còn tạo việc làm, tăng thu nhập và nâng giá trị xuất khẩu, khẳng định mô hình kinh tế xanh – kinh tế tuần hoàn.
Tiềm năng không dừng lại ở điện gió và mặt trời. Phụ phẩm nông – lâm nghiệp khoảng 225.000–300.000 tấn mỗi năm là nền tảng cho điện sinh khối, giúp ổn định nguồn cung năng lượng tái tạo vốn biến động. Những lợi thế này mở ra khả năng xuất khẩu điện sạch, hydrogen xanh và ammonia xanh, biến cái gọi là “khó khăn địa lý” thành lợi thế cạnh tranh xanh. Thêm vào đó, “bể carbon” rừng ngập mặn dự kiến lưu trữ 17.000–20.000 tấn carbon, tương đương 62.000–73.000 tấn CO2, góp phần vào mục tiêu Net Zero quốc gia. Nếu được thiết kế chính sách tín chỉ carbon công bằng, người dân rừng – biển sẽ là nhóm hưởng lợi trực tiếp từ quá trình chuyển dịch này.
Kết luận: Cực Nam sẽ đo được vị thế bằng megawatt xanh và hecta rừng
Cà Mau đang viết lại câu chuyện phát triển: từ “vùng đất tận cùng” chịu nhiều rủi ro khí hậu trở thành một cực tăng trưởng mới của năng lượng xanh và kinh tế sinh thái. Động lực không đến từ ý chí chính sách đơn thuần, mà từ sức ép thực tế lên sinh kế nông – ngư dân và tài nguyên đất – nước đang suy giảm. Bằng việc gắn chặt thích ứng biến đổi khí hậu với chiến lược Net Zero Việt Nam, tỉnh đã chọn con đường khó nhưng đúng: đặt cược vào gió, mặt trời, sinh khối và rừng ngập mặn như một hệ thống thống nhất.
Tương lai Cà Mau sẽ không chỉ được đo bằng sản lượng tôm cá hay diện tích nuôi trồng, mà bằng số megawatt điện sạch hòa lưới, lượng CO2 được hấp thụ trong từng hecta rừng ngập mặn và thu nhập mới từ kinh tế carbon, hydrogen xanh, ammonia xanh. Thách thức còn lớn: vốn, công nghệ, cơ chế thị trường, phân phối lợi ích cho cộng đồng. Nhưng nếu duy trì được hướng đi hiện nay – quản lý rủi ro chủ động, phát triển thuận thiên và ưu tiên năng lượng xanh – Cà Mau có cơ hội trở thành hình mẫu cho cả đồng bằng trong cuộc chuyển dịch sang một nền kinh tế phát thải thấp, kiên cường trước khí hậu.
