Hay quên: đâu là ranh giới giữa lão hóa bình thường và Alzheimer?
Những dấu hiệu sớm Alzheimer là tập hợp các biểu hiện suy giảm trí nhớ gần và chức năng nhận thức xảy ra một cách dai dẳng, tiến triển và gây ảnh hưởng đến sinh hoạt, khác với những lần quên rời rạc, có thể gợi lại và không làm xáo trộn cuộc sống vốn thường gặp trong quá trình lão hóa bình thường. Không phải ký ức nào biến mất cũng là dấu hiệu của suy giảm trí nhớ hay sa sút trí tuệ. Vấn đề nằm ở mức độ, tần suất và hệ quả của việc quên. Khi chúng ta quên tên một người mới gặp nhưng sau đó nhớ lại nhờ một gợi ý, đó là cơ chế quên lành mạnh của não bộ, giúp thanh lọc thông tin không cần thiết để học điều mới. Ngược lại, hay quên bất thường là khi não liên tục “đánh rơi” các thông tin vừa tiếp nhận, không thể khôi phục dù có nhiều gợi ý, kéo theo khó khăn trong tổ chức công việc và tự chăm sóc bản thân.
Câu chuyện bà Nhung: hay quên bất thường không còn là chuyện tuổi tác
Trường hợp bà Nhung, 59 tuổi, là lời cảnh tỉnh rõ ràng về việc không nên xem nhẹ hay quên bất thường. Khoảng một năm gần đây, bà thường xuyên quên việc vừa làm, lặp lại câu hỏi, để đồ sai chỗ, đôi khi không nhớ mình đang định làm gì. Bà mặc cho những dấu hiệu sớm Alzheimer này trôi qua với suy nghĩ “do tuổi lớn và căng thẳng”, cho đến khi triệu chứng tăng dần, ảnh hưởng sinh hoạt. Khi đi khám, các bài đánh giá nhận thức cho thấy bà giảm khả năng ghi nhớ thông tin mới, hạn chế về định hướng thời gian, chú ý và lập kế hoạch. Chụp MRI 3 Tesla ghi nhận teo nhẹ hồi hải mã và các cấu trúc thùy thái dương trong – vùng quan trọng trong hình thành và lưu giữ ký ức. Cuối cùng, xét nghiệm dịch não tủy cho thấy kiểu dấu ấn sinh học điển hình của bệnh Alzheimer. Bà được chẩn đoán Alzheimer giai đoạn sớm khi vẫn còn tự chăm sóc khá tốt, nhờ vậy còn cơ hội can thiệp để làm chậm tiến triển bệnh.
Phân biệt quên “tốt cho não” với quên báo động đỏ
Chúng ta thường lo lắng mỗi khi không nhớ tên một người, quên một từ quen thuộc hay không thể ngay lập tức gọi lại một kỷ niệm cũ. Nhưng não cần quên để học điều mới, nếu não không thể quên, chúng ta sẽ khó thích nghi với thông tin và hành vi mới. Đây là dạng quên sinh lý, chọn lọc, giúp bộ nhớ nhẹ hơn và linh hoạt hơn. Hay quên bất thường lại mang đặc điểm khác: quên việc vừa làm, hỏi đi hỏi lại, để đồ sai chỗ liên tục, không nhớ mình đang định làm gì, và những biểu hiện này xuất hiện ngày càng rõ, ảnh hưởng đến sinh hoạt. Theo bác sĩ, suy giảm trí nhớ không nên mặc định là dấu hiệu bình thường của tuổi tác, nhất là khi có tiền sử gia đình mắc Alzheimer. Cuốn sách về tăng cường trí nhớ và phòng bệnh Alzheimer cũng nhấn mạnh cần phân biệt hay quên thông thường với những dấu hiệu cần lưu ý về suy giảm nhận thức. Nói thẳng, quên không phải lúc nào cũng xấu, nhưng quên đến mức mất kiểm soát là tín hiệu cần đi khám sớm.
Vì sao phát hiện sớm sa sút trí tuệ lại thay đổi cuộc chơi?
Alzheimer là bệnh thoái hóa thần kinh tiến triển, liên quan đến những thay đổi bất thường của các protein trong não, làm rối loạn kết nối, tổn thương và mất dần tế bào thần kinh. Hồi hải mã thường bị ảnh hưởng sớm, nên suy giảm trí nhớ gần là biểu hiện đầu tiên trước khi người bệnh gặp khó khăn rõ rệt trong hoạt động hằng ngày. Thăm khám sớm giúp xác định nguyên nhân, đánh giá mức độ bệnh và can thiệp phù hợp, qua đó duy trì khả năng sống độc lập lâu hơn và giảm gánh nặng cho gia đình, xã hội. Hiện có nhiều phương pháp hỗ trợ chẩn đoán, tầm soát Alzheimer và sa sút trí tuệ, từ các bài đánh giá nhận thức, MRI 3 Tesla, PET-CT đến xét nghiệm dịch não tủy tìm dấu ấn sinh học. Một hướng nghiên cứu khác là ứng dụng biomarker trong máu, hướng tới phát hiện những thay đổi liên quan Alzheimer từ giai đoạn rất sớm, thậm chí trước 10–20 năm khi biểu hiện lâm sàng rõ rệt. Nếu chúng ta chủ động nhận diện dấu hiệu sớm Alzheimer, cơ hội giữ lại chất lượng cuộc sống sẽ lớn hơn nhiều.
Điều trị Alzheimer giai đoạn đầu: đa mô thức và vai trò của gia đình
Chẩn đoán Alzheimer giai đoạn đầu không phải là dấu chấm hết, mà là điểm xuất phát cho một kế hoạch điều trị đa mô thức. Trường hợp bà Nhung, các bác sĩ hội chẩn, xây dựng kế hoạch điều trị cá thể hóa dài hạn với mục tiêu duy trì khả năng nhận thức, hạn chế ảnh hưởng của bệnh đến sinh hoạt độc lập và làm chậm quá trình suy giảm lâu nhất có thể. Người bệnh được dùng thuốc phù hợp với giai đoạn, đồng thời rà soát các thuốc đang sử dụng để tránh những loại có thể làm nặng thêm lú lẫn hoặc suy giảm nhận thức. Bên cạnh đó, bác sĩ kết hợp kích thích từ trường xuyên sọ lặp lại để điều hòa hoạt động các mạng lưới thần kinh liên quan trí nhớ và nhận thức, đồng thời hướng dẫn bài tập phục hồi nhận thức, rèn luyện trí nhớ, chú ý và ngôn ngữ theo mức độ suy giảm. Gia đình cần duy trì thời gian biểu ổn định, dùng lịch, sổ ghi chú, các dấu hiệu trực quan để hỗ trợ ghi nhớ việc hằng ngày. Quan điểm cần thay đổi là: điều trị Alzheimer giai đoạn đầu hiệu quả nhất khi người bệnh, bác sĩ và gia đình cùng tham gia như một đội.
