Hay quên ở tuổi trung niên: đâu là ranh giới đáng lo?
Dấu hiệu Alzheimer sớm là tình trạng suy giảm trí tuệ tiến triển, trong đó trí nhớ gần và khả năng xử lý thông tin mới giảm dần theo thời gian, ảnh hưởng ngày càng rõ đến sinh hoạt, công việc và mức độ tự lập của người bệnh, khác với những lần hay quên bình thường xuất hiện thỉnh thoảng khi mệt mỏi hoặc căng thẳng. Quan điểm cần nói thẳng: chúng ta đang có xu hướng bỏ qua các vấn đề trí nhớ với câu nói “già rồi ai chẳng quên”, và điều này nguy hiểm. Trường hợp bà Nhung 59 tuổi là minh chứng sống động: bà thường xuyên quên việc vừa làm, lặp lại câu hỏi, để đồ sai chỗ, đôi khi không nhớ mình đang định làm gì nhưng nhiều tháng vẫn cho rằng đó chỉ là hậu quả của stress và tuổi tác. Đợi tới khi triệu chứng tăng dần mới đi khám, bà đã bỏ lỡ giai đoạn vàng để được đánh giá và can thiệp sớm hơn.
Hay quên bình thường khác gì suy giảm trí tuệ do Alzheimer?
Điểm mấu chốt để phân biệt hay quên bình thường với dấu hiệu Alzheimer sớm nằm ở tính chất và mức độ ảnh hưởng. Một người thỉnh thoảng quên đồ, trì hoãn công việc hoặc mất tập trung khi mệt mỏi không đồng nghĩa mắc rối loạn hay bệnh lý thần kinh nào. Đây là kiểu quên gắn với hoàn cảnh: thiếu ngủ, áp lực, làm nhiều việc cùng lúc. Ngược lại, suy giảm trí nhớ trong Alzheimer là dạng suy giảm trí tuệ tiến triển: trí nhớ gần giảm rõ rệt, đặc biệt là khả năng ghi nhớ thông tin mới, kèm theo hạn chế về định hướng thời gian, chú ý và lập kế hoạch. Bác sĩ thần kinh đã nhấn mạnh, suy giảm trí nhớ không nên mặc định là “dấu hiệu bình thường của tuổi tác”, nhất là khi triệu chứng ngày càng rõ, ảnh hưởng sinh hoạt hoặc có tiền sử gia đình mắc Alzheimer. Cố coi tất cả là “già rồi” là cách phủ nhận bệnh, và cái giá phải trả thường thuộc về cả người bệnh lẫn gia đình.
Nhìn từ ca bệnh 59 tuổi: những dấu hiệu Alzheimer sớm dễ bị bỏ qua
Câu chuyện của bà Nhung cho thấy các dấu hiệu Alzheimer sớm thường khởi phát lặng lẽ và bị gán nhầm cho stress kéo dài. Khoảng một năm, bà hay quên việc vừa làm, lặp lại câu hỏi, để đồ sai chỗ, đôi khi không nhớ mình đang định làm gì. Khi được khai thác kỹ, bà có suy giảm trí nhớ gần, đặc biệt khả năng ghi nhớ thông tin mới; trong các bài đánh giá nhận thức, bà khó nhắc lại thông tin mới, hạn chế về định hướng thời gian, chú ý và lập kế hoạch. Kết quả cho thấy suy giảm nhận thức mức độ nhẹ (MCI), tức suy giảm một hoặc một số lĩnh vực nhận thức nhưng chưa ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt độc lập. Tiếp đó, chụp MRI 3 Tesla ghi nhận teo nhẹ vùng hồi hải mã và cấu trúc thùy thái dương trong – những vùng liên quan chặt chẽ đến hình thành và lưu giữ ký ức. Đây không còn là “hay quên bình thường”, mà là bức tranh rõ ràng của một quá trình bệnh lý thoái hóa thần kinh.
Không phải cứ hay quên là Alzheimer: ADHD, stress và nguyên nhân khác
Chúng ta có một nguy cơ hiểu sai khác: hễ hay quên là lo Alzheimer, trong khi nhiều người trưởng thành lại đang sống chung với ADHD hoặc căng thẳng kéo dài. ADHD ở người lớn có thể thể hiện chủ yếu bằng khó tập trung, thiếu tổ chức, dễ bị phân tâm, quên việc; thường xuyên làm mất ví, điện thoại, chìa khóa và các vật dụng khác. Theo cơ quan y tế Anh, các triệu chứng ADHD thường bắt đầu trước 12 tuổi, nên khi đánh giá người trưởng thành, bác sĩ phải quay lại lịch sử từ thời đi học, và xem triệu chứng ảnh hưởng ra sao đến việc học, công việc, mối quan hệ. Bác sĩ cũng cần xem xét những nguyên nhân hoặc tình trạng khác có thể tạo ra biểu hiện tương tự. Trường hợp bà Nhung lại khác: triệu chứng xuất hiện muộn, tiến triển tăng dần, kèm tiền sử gia đình mắc Alzheimer. Bài học ở đây là: đừng tự chẩn đoán qua vài bài test trên mạng, mà hãy coi khám chuyên khoa là bước bắt buộc khi trí nhớ và tập trung thay đổi dai dẳng.
Khi nào cần đi khám và vai trò của điều trị đa mô thức
Nếu bạn hoặc người thân thấy mình hay quên hơn hẳn trước đây, câu hỏi lặp lại nhiều lần, làm việc đã vài phút đã quên, khó theo kế hoạch, hoặc đôi lúc không nhớ mình đang định làm gì, đó là lúc nên đi khám thần kinh để đánh giá suy giảm trí tuệ. Thăm khám sớm giúp xác định nguyên nhân, đánh giá mức độ bệnh và can thiệp phù hợp, từ đó duy trì khả năng sống độc lập lâu hơn và giảm gánh nặng cho gia đình, xã hội. Theo các bác sĩ lâm sàng, chẩn đoán Alzheimer hiện dựa trên kết hợp bài đánh giá nhận thức, chụp MRI 3 Tesla để xem cấu trúc não và xét nghiệm dịch não tủy tìm dấu ấn sinh học đặc trưng beta-amyloid và tau. Khi được chẩn đoán ở giai đoạn sớm như bà Nhung, người bệnh có thể được điều trị đa mô thức: thuốc phù hợp giai đoạn bệnh, rà soát thuốc đang dùng, kích thích từ trường xuyên sọ lặp lại để điều hòa mạng lưới thần kinh liên quan trí nhớ, cùng các bài tập phục hồi nhận thức và hỗ trợ gia đình thiết lập thời gian biểu ổn định. Đây không phải phép màu, nhưng là cách thiết thực để làm chậm quá trình suy giảm lâu nhất có thể.
