AI là trợ lý, không phải người chịu trách nhiệm
AI trong hành nghề luật là việc luật sư sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ hoặc thực hiện một phần công việc pháp lý, trong khi phán đoán nghề nghiệp và trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về luật sư. AI tạo sinh pháp lý có thể rà soát văn bản, tìm căn cứ, khởi tạo bản thảo hợp đồng hoặc đơn kiện, tóm tắt chứng cứ và hỗ trợ chuẩn bị tranh tụng. Đó là thay đổi đáng kể về cách làm việc, nhưng không phải sự chuyển giao nghĩa vụ nghề nghiệp cho máy móc. Lợi ích dễ thấy nhất là tiết kiệm thời gian ở những khâu lặp lại, giúp luật sư dành thêm nguồn lực cho chiến lược và trao đổi với khách hàng. Công nghệ cũng có thể giảm chi phí dịch vụ và mở rộng khả năng tiếp cận công lý. Tuy vậy, tốc độ chỉ có giá trị khi đầu ra được kiểm tra; một bản nháp nhanh nhưng sai căn cứ có thể khiến khách hàng chịu hậu quả.
Năng suất cao không xóa được rủi ro
Các con số cho thấy vì sao giới hành nghề khó đứng ngoài công nghệ: trong một vụ kiện y tế có khoảng 100.000 trang tài liệu, AI có thể rút thời gian xem xét của luật sư từ khoảng 2.000 giờ xuống còn 800 giờ. Một nghiên cứu năm 2018 ghi nhận công cụ rà soát hợp đồng đạt độ chính xác 94% trong 26 giây, trong khi 20 luật sư Hoa Kỳ cần trung bình 592 phút để rà soát năm hợp đồng. Nhưng những kết quả đó không bảo đảm mọi hệ thống, mọi hồ sơ đều chính xác. AI có thể tạo căn cứ không tồn tại, diễn giải sai quy định hoặc bỏ sót chi tiết quan trọng; việc đưa dữ liệu khách hàng vào công cụ công cộng còn có thể làm lộ thông tin mật. Đây là những rủi ro AI pháp lý không thể xử lý bằng cách tin vào vẻ trôi chảy của câu trả lời. Luật sư phải xác minh nguồn, kiểm tra đầu ra và cân nhắc dữ liệu nào được phép nhập.
Trách nhiệm nghề nghiệp phải theo kịp công nghệ
Khi AI được đưa vào quy trình, trách nhiệm luật sư không giảm đi mà mở rộng sang năng lực sử dụng, kiểm chứng và bảo vệ dữ liệu. Nghĩa vụ nghề nghiệp vừa mang tính pháp lý vừa mang tính đạo đức; luật sư vẫn phải bảo đảm tính chính xác, giữ bí mật thông tin khách hàng và chịu trách nhiệm với sản phẩm tư vấn gửi đi. Nếu xảy ra sai sót, việc đổ lỗi cho phần mềm không thể thay thế việc giải trình về khâu giám sát của con người. Đây cũng là lý do các tổ chức hành nghề cần quy định nội bộ rõ ràng: công cụ nào được phép dùng, loại thông tin nào không được đưa vào, ai kiểm tra kết quả và cách xử lý khi phát hiện sai lệch. Luật sư cấp cao và người điều hành còn cần đào tạo nhân sự, kể cả khi công cụ do nhà cung cấp bên ngoài vận hành. Không có quy trình ấy, lợi ích năng suất có thể biến thành rủi ro cho khách hàng và uy tín nghề nghiệp.
Kinh nghiệm quốc tế gợi mở hướng hoàn thiện
Nhu cầu đặt ra hiện nay không phải cấm AI, mà là xác định ranh giới sử dụng và trách nhiệm giám sát. Tại Hoa Kỳ, Hiệp hội Luật sư Hoa Kỳ đã ban hành Ý kiến chính thức số 512 về việc luật sư sử dụng AI tạo sinh; kinh nghiệm từ Hoa Kỳ và Singapore là cơ sở tham khảo để xây dựng hướng dẫn phù hợp, thay vì mặc định rằng một công cụ có thể tự bảo đảm an toàn. Ở Việt Nam, Nghị quyết 27 được ban hành ngày 09/11/2022; tiếp đó là Nghị quyết 57 ngày 22/12/2024 và Nghị quyết 66 ngày 30/04/2025, đều nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế trước sự phát triển của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Bộ Tư pháp đã triển khai dự án Luật Luật sư sửa đổi. Đây là dịp để quy định rõ nghĩa vụ kiểm tra đầu ra, bảo mật dữ liệu, đào tạo và trách nhiệm khi dùng AI. Nếu luật sư giữ quyền phán đoán cuối cùng, AI có thể là trợ lực; nếu giao cả sự kiểm chứng cho máy, giới hạn nghề nghiệp đã bị vượt qua.
