Diễn đàn Pháp luật ASEAN: nơi AI gặp pháp luật khu vực
Diễn đàn Pháp luật ASEAN là cơ chế hợp tác khu vực nơi các cơ quan pháp luật và tư pháp của các nước thành viên cùng thảo luận, định hình và điều chỉnh việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xây dựng, ban hành và thi hành pháp luật, hướng đến một cộng đồng lấy người dân làm trung tâm, bảo đảm an toàn, công bằng và đổi mới trong không gian số. Diễn đàn Pháp luật ASEAN với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số” được Bộ Tư pháp Việt Nam đăng cai tổ chức tại Hà Nội, có sự tham dự và phát biểu khai mạc của Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu. Vấn đề không chỉ là ứng dụng công nghệ, mà là ứng dụng AI có trách nhiệm, với những chuẩn mực chung về khung pháp lý AI và quản trị AI khu vực để giảm rủi ro, tăng cơ hội bứt phá cho cả cộng đồng ASEAN.
Việt Nam chủ động dẫn dắt cuộc chơi AI có trách nhiệm
Việt Nam không chỉ là nước đăng cai mà còn là chủ thể khởi xướng Diễn đàn Pháp luật ASEAN, nhằm xây dựng mạng lưới hợp tác lâu dài giữa các cơ quan pháp luật và tư pháp trong khu vực. Lựa chọn chủ đề AI cho năm nay thể hiện rõ quan điểm coi pháp luật là nền tảng cho một xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh và là điều kiện để công nghệ mới được ứng dụng an toàn. Một câu nói đáng chú ý từ phát biểu khai mạc là: “Quốc hội Việt Nam đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo, đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia đầu tiên có đạo luật riêng về lĩnh vực này; Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển Cổng Pháp luật quốc gia giai đoạn 2026 - 2030”. Việt Nam rõ ràng muốn đi đầu trong việc biến AI có trách nhiệm thành lợi thế cạnh tranh thay vì rủi ro pháp lý.
Từ quản lý AI sang quản trị AI khu vực: lựa chọn tất yếu của ASEAN
Điểm đáng giá nhất của Diễn đàn là sự đồng thuận rằng ASEAN phải chuyển từ tư duy “quản lý AI” sang “quản trị AI” với trọng tâm là quản trị rủi ro, khuyến khích đổi mới và bảo vệ lợi ích công. Khi biên giới địa lý bị xóa nhòa trong không gian số, các thách thức về bảo mật dữ liệu, đạo đức thuật toán, an ninh mạng đã vượt quá khả năng xử lý của từng quốc gia đơn lẻ. Nếu mỗi nước xây một bộ luật AI riêng lẻ, khu vực sẽ bị chia cắt bởi các tiêu chuẩn không tương thích. Ngược lại, một khung pháp lý AI mang tính khu vực, với các chuẩn mực chung về thi hành pháp luật AI và quản trị AI khu vực, sẽ giúp doanh nghiệp, cơ quan nhà nước và người dân di chuyển, giao dịch, đổi mới trong một môi trường pháp lý nhất quán, dự đoán được và đáng tin cậy.
Ba định hướng hợp tác: nền móng cho hình mẫu AI có trách nhiệm
Tại Diễn đàn, Việt Nam đề xuất các định hướng hợp tác trọng tâm để ASEAN có thể trở thành hình mẫu ứng dụng AI có trách nhiệm, trong đó nổi bật là xây dựng bộ nguyên tắc chung về sử dụng AI trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật trên cơ sở Hướng dẫn của ASEAN về quản trị và đạo đức trí tuệ nhân tạo. Bộ Tư pháp nhấn mạnh yêu cầu tăng cường hợp tác giữa các quốc gia thành viên trong xây dựng khuôn khổ pháp lý và quản trị AI, gắn với nâng cao năng lực cạnh tranh số và phát triển bền vững. Diễn đàn cũng tập trung vào việc chia sẻ kinh nghiệm chuyển đổi số ngành tư pháp, số hóa cơ sở dữ liệu pháp luật, và dùng AI để giúp người dân, doanh nghiệp tiếp cận pháp luật nhanh hơn, ít tốn kém hơn. Đây không phải là những cuộc trao đổi thuần túy học thuật mà là bước đi đầu tiên hướng tới chuẩn mực khu vực cho AI có trách nhiệm.
Thách thức rủi ro và cơ hội dẫn đầu của ASEAN
Các đại biểu không né tránh mặt trái của AI: bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, trách nhiệm giải trình của hệ thống AI, tính minh bạch thuật toán đều là những bài toán khó. Khi các giới hạn địa lý bị xóa nhòa trong không gian số, những thách thức về bảo mật dữ liệu, đạo đức thuật toán và an ninh mạng vượt quá năng lực của bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào. Tuy nhiên, thay vì coi đó là lý do để kìm hãm công nghệ, Diễn đàn chọn cách biến rủi ro thành động lực hợp tác. Việc tăng cường chia sẻ kinh nghiệm, phát triển hạ tầng số, nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ pháp luật và tư pháp, cùng thúc đẩy hợp tác với các đối tác quốc tế trong quản trị AI được coi là chìa khóa. Nếu thực hiện đến nơi đến chốn, ASEAN có thể trở thành “hình mẫu của thế giới về một cộng đồng ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm, nơi pháp luật sẽ thật sự là động lực cho sự phát triển”.
