AI đang làm gì với việc làm của người Việt?
AI thay đổi thị trường lao động Việt Nam là quá trình các công nghệ trí tuệ nhân tạo làm biến đổi nội dung công việc, tiêu chuẩn nghề nghiệp và cách doanh nghiệp tổ chức lao động, khiến một số vị trí bị thay thế, nhiều vị trí khác được tự động hóa một phần, đồng thời tạo ra nhu cầu kỹ năng mới cho người lao động. Theo một khảo sát của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc, 61% người Việt Nam lo ngại AI có thể khiến họ mất việc hoặc gặp khó khi tìm việc trong tương lai. Thực tế đã có những câu chuyện rất cụ thể: anh Nguyễn Đức Mạnh buộc phải rời nghề thiết kế khi doanh nghiệp chọn dùng AI, còn cô Colleen Barcelona mất hợp đồng minh họa khi công ty nhận ra AI đáp ứng đủ nhu cầu hình ảnh. AI thay thế việc làm không còn là giả thuyết, mà là trải nghiệm hằng ngày của nhiều người.
Thị trường lao động Việt Nam đang bị tái định hình như thế nào?
Theo một báo cáo về trí tuệ nhân tạo tạo sinh và việc làm tại Việt Nam do một tổ chức lao động quốc tế công bố, khoảng 11,5 triệu lao động – tương đương cứ 5 người thì có một người – đang làm những công việc có khả năng chịu tác động của GenAI. Điều này cho thấy AI đã chạm vào quy mô rất lớn của thị trường lao động Việt Nam, nhất là ở các trung tâm như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng. Tuy vậy, kịch bản chủ đạo không phải là thất nghiệp hàng loạt: chỉ khoảng 1 triệu lao động làm những công việc có tính chuẩn hóa rất cao đối mặt nguy cơ bị thay thế hoàn toàn. Phần còn lại sẽ chứng kiến nội dung công việc bị “xé nhỏ” và tái cấu trúc: nhóm hành chính – văn thư có tới gần hai phần ba vị trí có thể bị tự động hóa một phần. Nói cách khác, thị trường lao động Việt Nam đã bước sang giai đoạn tự động hóa công việc trên diện rộng, nơi những ai không kịp thích nghi sẽ bị tụt lại.
Lao động trẻ: nhanh hơn nhưng không hạnh phúc hơn
Lao động trẻ và AI đang rơi vào một nghịch lý: làm nhanh hơn, nhưng cuộc sống không dễ hơn. Một khảo sát với 3.628 người từ 21 đến 29 tuổi tại bảy thị trường châu Á cho thấy AI có thể giúp một công việc hoàn thành trong vài phút thay vì vài giờ, nhưng thời gian tiết kiệm được lại bị lấp đầy bằng thêm nhiệm vụ. Nhiều người mô tả áp lực phải chứng minh mình “xứng đáng” với công cụ mới: năng suất tăng, nhưng mức độ căng thẳng cũng tăng theo. Quan trọng hơn, khảo sát cho thấy việc sử dụng AI chưa đồng nghĩa với thu nhập tăng ở phần lớn thị trường. Nghĩa là AI đang giúp doanh nghiệp nâng hiệu quả, nhưng lợi ích không tự động chảy về người trẻ dưới dạng lương cao hơn hay giờ làm ít hơn. Nếu chỉ chạy đua xem ai dùng AI nhanh hơn, lao động trẻ sẽ bị kẹt trong vòng xoáy KPI, thay vì dùng AI để đàm phán lại giá trị của mình.
Doanh nghiệp tái cấu trúc vì AI: khoảng cách kỹ năng ngày càng rộng
AI không chỉ là câu chuyện cá nhân; nó đang khiến doanh nghiệp phải thiết kế lại quy trình, thay đổi cơ cấu và yêu cầu tuyển dụng. Một chủ doanh nghiệp kinh doanh đồ điện cho biết ông chi đều đặn mỗi tháng để dùng nhiều nền tảng AI cho quản trị, marketing, bán hàng, nhân sự và cho rằng khoản chi này hoàn toàn xứng đáng vì AI giúp tiết kiệm đáng kể thời gian, giảm chi phí nhân lực hành chính. Điều này nghĩa là những việc lặp lại, xử lý văn bản, dữ liệu – vốn do lao động nữ đảm nhiệm nhiều – đang được tự động hóa một phần. Trong khi đó, ở khu vực công, một cán bộ phường chia sẻ trước đây mỗi lần làm banner, áp phích phải thuê ngoài; giờ chỉ cần nhập yêu cầu vào công cụ AI, vài phút là có bản thiết kế gần hoàn chỉnh để chỉnh sửa và in ấn. Sự tiện lợi ấy đồng thời tạo ra khoảng cách kỹ năng: người biết dùng AI và hiểu quy trình mới sẽ trụ lại, người tiếp tục làm theo lối cũ sẽ bị loại dần.
Kỹ năng sống còn: tư duy độc lập, học nhanh và biết xoay hướng
Trong bối cảnh AI thay thế việc làm ở một số vị trí và tự động hóa công việc ở nhiều vị trí khác, kỹ năng cần thiết AI không chỉ là biết gõ lệnh. Một chuyên gia về công cụ văn phòng cho rằng AI đang chuyển từ chatbot chờ lệnh sang AI tác nhân có khả năng tự suy luận, lập kế hoạch và thực hiện nhiều bước. Ông nhấn mạnh: thị trường không thiếu người biết gõ lệnh cho AI mà khát những bộ óc có tư duy phản biện độc lập, có khả năng định hướng và dẫn dắt công nghệ. Để làm được điều đó, người trẻ cần đọc nhiều, viết nhiều, trải nghiệm nhiều để rèn khả năng đặt vấn đề chính xác và phản biện kết quả AI đưa ra. Một số khảo sát khu vực cho thấy tại Singapore, 48% người được hỏi coi tư duy phản biện và giải quyết vấn đề là kỹ năng quan trọng cho công việc tương lai; tại Malaysia là 49% và Philippines 54%. Đó là tín hiệu rõ ràng rằng lợi thế cạnh tranh sẽ thuộc về những ai chịu khó học liên tục và biết dùng AI như một công cụ sáng tạo giá trị mới, không phải chiếc nạng thay cho tư duy.
Làm gì để không bị AI bỏ lại phía sau?
Nếu AI đang tái định hình thị trường lao động Việt Nam, câu hỏi quan trọng nhất không phải “AI có thay thế việc làm hay không” mà là “tôi sẽ thay đổi bản thân như thế nào”. Trên bình diện chính sách, một tổ chức lao động quốc tế khuyến nghị Việt Nam tăng cường quản trị AI, hoàn thiện hệ thống theo dõi thị trường lao động, thúc đẩy ứng dụng AI có trách nhiệm, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi số, đồng thời đầu tư mạnh hơn vào đào tạo và phát triển kỹ năng cho người lao động, nhất là nhóm dễ bị tổn thương. Ở cấp độ cá nhân, lao động trẻ nên xây dựng ba hướng đi: một là củng cố năng lực nền tảng như đọc, viết, giao tiếp để diễn đạt rõ và đánh giá được kết quả AI; hai là chủ động học thêm kỹ năng mới – từ tiếp thị mạng xã hội, SEO đến phân tích và thiết kế web – nhằm mở rộng lựa chọn nghề nghiệp; ba là chuẩn bị tâm thế xoay hướng nghề, như cách anh Nguyễn Đức Mạnh rời nghề thiết kế để bắt đầu với nông nghiệp. Kết luận đơn giản: AI sẽ tiếp tục tiến lên; người sống sót không phải là người giỏi nhất hôm nay, mà là người chịu thay đổi nhanh nhất ngày mai.
