Cuộc cách mạng robot Trung Quốc: Từ nhà máy đến đường phố
Cuộc cách mạng robot Trung Quốc là quá trình quốc gia này triển khai hơn 2 triệu robot vào nhà máy, dịch vụ công và đời sống thường nhật, biến robot thành lực lượng sản xuất mới nhằm thay thế lao động giá rẻ truyền thống, đồng thời tái định hình mô hình tăng trưởng kinh tế trong dài hạn.
Trung Quốc không còn coi robot là màn trình diễn công nghệ, mà là hạ tầng lao động cốt lõi. Trên khắp các khu công nghiệp, hơn 2 triệu robot đang làm việc trong các nhà máy – nhiều hơn ở bất kỳ quốc gia nào – và con số này tiếp tục tăng với tốc độ đáng kinh ngạc. Đây là nền tảng của làn sóng tự động hóa nhà máy đang lan khắp chuỗi cung ứng toàn cầu.
Điểm đáng chú ý là chiến lược này không dừng ở dây chuyền hàn, sơn, lắp ráp. Robot Trung Quốc đang bước ra đường phố, tham gia điều tiết giao thông, xuất hiện trong hội nghị robot hình người, thậm chí được đào tạo cùng một thế hệ kỹ sư mới. Đây là cuộc cách mạng lao động âm thầm, nhưng hệ quả của nó sẽ ồn ào trên thị trường việc làm thế giới.
Robot cảnh sát và thành phố thông minh: Khi lực lượng trật tự mặc áo giáp thép
Không phải phòng thí nghiệm, mà là ngã tư đông đúc ở Hàng Châu mới là nơi ta thấy rõ tham vọng robot Trung Quốc. Tại đây, một robot cao 1,88 m có thể phát hiện người lái xe đạp điện không đội mũ bảo hiểm, đưa ra cảnh báo và vung cánh tay cơ khí đồng bộ với đèn giao thông. Thay vì chỉ hỗ trợ, robot T2 nặng 98 kg được thiết kế để gánh các nhiệm vụ lặp lại vốn thuộc về cảnh sát người.
SUPCON đã triển khai 15 robot kiểu này ở Hàng Châu kể từ tháng 5 và chúng đã đưa ra hơn 170.000 cảnh báo, giúp giảm hơn 40% các trường hợp không đội mũ bảo hiểm và vượt vạch dừng mỗi tháng. Đây là câu trả lời khá rõ ràng cho câu hỏi: tại sao chính quyền lại háo hức với tự động hóa trật tự đô thị đến vậy.
Robot cảnh sát không chỉ phạt. Chúng trả lời câu hỏi về chỉ đường, đỗ xe, luật giao thông, và có chức năng khẩn cấp kết nối trực tiếp người dùng với cảnh sát địa phương. Nhưng mặt còn lại là sự thay thế lao động: từng nhiệm vụ nhỏ của cảnh sát người bị cắt ra, giao cho máy. Và đây mới chỉ là giai đoạn thí điểm, khi gần 50 robot đang hoạt động tại khoảng 8 thành phố ở 3 tỉnh, với kế hoạch tăng lên 200 chiếc vào cuối năm. Điều đó báo hiệu một mô hình “thành phố robot” đang được thử ngay trên người dân.
Tự động hóa nhà máy: Hơn 2 triệu robot và bài toán thay thế lao động
Bên trong các nhà máy, cuộc cách mạng còn triệt để hơn nhiều so với các ngã tư thông minh. Hơn 2 triệu robot đang làm việc trong các nhà máy Trung Quốc – nhiều hơn ở bất kỳ quốc gia nào – và số lượng này tiếp tục tăng nhanh. Những robot không mang hình hài con người này hàn, sơn, nâng, lắp ráp và hoạt động suốt ngày đêm mà không cần nghỉ hay phúc lợi.
Tại một nhà máy ở Thành Đô, “cũ” và “mới” cùng tồn tại: khoảng 30 công nhân trung niên đứng trên dây chuyền lắp ráp, trong khi robot hỗ trợ mọi công đoạn và một nhóm kỹ sư trẻ lập trình robot mới để chế tạo ra những robot khác. Đây là hình ảnh súc tích của một giai đoạn quá độ, nơi lao động giá rẻ vẫn còn đó nhưng đã bị bao vây bởi tự động hóa nhà máy.
Mối lo lớn nhất không phải là việc robot làm nhanh hơn, mà là chúng làm rẻ hơn trong dài hạn. Nếu Trung Quốc chuyển đổi quá nhanh, tình trạng mất việc làm có thể xảy ra, giáng đòn nặng vào hàng triệu người sống nhờ công việc nhà máy. Như lời cảnh báo trong một lớp học về AI và robot: “Nếu thế giới AI và robot không còn cần đến bạn, thì chắc chắn bạn sẽ nằm trong số những người bị loại bỏ”. Đó là thông điệp lạnh lùng gửi tới bất kỳ quốc gia nào vẫn còn phụ thuộc vào mô hình “công xưởng giá rẻ”.
Robot hình người và tham vọng lực lượng lao động AI
Nếu robot công nghiệp là tầng hầm của cuộc cách mạng, thì robot hình người là tầng trên thu hút ánh nhìn. Tại các hội nghị robot, khách tham quan chen nhau quay video robot hình người mặc tạp dề, cẩn thận đưa tay nhặt một chiếc đùi gà đồ chơi, kẹp chặt và bỏ vào xô. Ở gian khác, một robot hình người khổng lồ cao 5 m từ từ chuyển động tay chân, kèm tấm biển tự hỏi: đó là “cỗ máy” hay “con người” trong tương lai.
Robot hình người không chỉ biểu diễn. Các nhà đầu tư tại Bắc Kinh nhấn mạnh điều họ quan tâm là thời điểm robot được đưa vào “hàng nghìn ngành nghề và hàng nghìn gia đình”, với yêu cầu phải đạt mức thông minh nhất định. Cuối tuần qua, Trung Quốc tổ chức lần thứ hai Đại hội Thể thao Robot Hình người Thế giới, nơi robot thi quyền anh, chạy nước rút và diễu hành. Một robot hình người còn đạt thời gian 9,39 giây cho cự ly 100 m ở vòng loại một giải đấu.
Điều đáng lưu ý là chính phủ coi robot là một ngành chiến lược, trong khi doanh nghiệp đổ nguồn lực lớn vào phát triển “AI hiện thân”. Một nhà quan sát nhận định, nếu ngày nào đó AI hiện thân đạt hiệu ứng gây sốc như khi ChatGPT ra mắt, thì mốc thời gian có thể chỉ khoảng vài năm nữa. Khi đó, robot hình người sẽ không còn là đồ chơi triển lãm mà trở thành lực lượng lao động AI cạnh tranh trực tiếp với con người ở những công việc từng được cho là khó tự động hóa.
Chiến lược dài hạn và tác động toàn cầu: Từ dân số già đến áp lực lên các nước đang phát triển
Đằng sau tốc độ tăng robot chóng mặt là bài toán dân số và địa chính trị. Dân số suy giảm và lực lượng lao động già hóa là một lý do khiến Bắc Kinh vội vàng cách mạng hóa các nhà máy. Một số ước tính cho rằng dân số Trung Quốc sẽ giảm gần 60 triệu người trong thập kỷ tới – gần bằng dân số một quốc gia châu Âu. Tự động hóa vì thế không chỉ là lựa chọn công nghệ, mà là chiến lược sinh tồn của nền kinh tế.
Song song đó, Trung Quốc đã bắt đầu đưa robot của mình ra thị trường toàn cầu: hơn một nửa số robot công nghiệp trên thế giới hiện được sản xuất tại đây. Nghĩa là bất kỳ quốc gia nào muốn đẩy mạnh tự động hóa nhà máy rất có thể sẽ dùng robot Trung Quốc, vô hình trung chấp nhận mô hình “lực lượng lao động AI” do Bắc Kinh định hình. Điều này làm gia tăng áp lực lên các nền kinh tế đang phát triển vốn sống nhờ xuất khẩu lao động giá rẻ.
Một số người tại Trung Quốc nhìn thấy cơ hội: đào tạo thế hệ kỹ sư mới để làm việc cùng robot, coi đây là lối thoát cho tình trạng thất nghiệp thanh niên khi cứ 5 người thì có 1 người khó tìm việc. Nhưng câu hỏi lâu dài là: liệu sẽ có ngày ngay cả những công nhân trẻ hiện đang đứng cạnh robot trong nhà máy cũng không còn được cần tới nữa? “Điều đó hoàn toàn có thể xảy ra,” một kỹ sư nhận định. Và nếu điều đó xảy ra tại trung tâm sản xuất của thế giới, các nền kinh tế còn lại sẽ khó tránh khỏi làn sóng tái cấu trúc lao động mang tính dây chuyền.
