Gìn giữ di sản phải bắt đầu từ cộng đồng
Bảo tồn văn hóa của các dân tộc ít người là gìn giữ tiếng nói, phong tục, tri thức và thực hành truyền thống bằng cách để chính cộng đồng tiếp tục trao truyền chúng trong đời sống hôm nay. Tại Lai Châu, một hội thảo khoa học tập trung vào bản sắc văn hóa của người Cống, Mảng, Si La và Lự, với sự tham dự của đại diện các sở, ngành, địa phương, nhà nghiên cứu cùng 51 nghệ nhân, người thực hành di sản và người có uy tín. Đây không nên chỉ là cuộc thảo luận của giới chuyên môn: khi di sản thuộc về cộng đồng, người dân phải có tiếng nói trong việc chọn điều cần lưu giữ và cách truyền lại. Bốn dân tộc đều có dân số dưới 10.000 người, nhưng lưu giữ những giá trị riêng qua tiếng nói, văn học dân gian, dân ca, nghi lễ, nghề thủ công, trang phục và tri thức bản địa. Sự phong phú ấy làm nên một phần quan trọng của di sản Lai Châu.
Tư liệu hóa để truyền dạy, không chỉ để lưu kho
Lai Châu đã có nền tảng đáng kể: tỉnh thực hiện 3 cuộc tổng kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể, sưu tầm và nghiên cứu 1.980 hiện vật, phục dựng hoặc bảo tồn 11 lễ hội, làm 12 phim tư liệu, tổ chức 4 cuộc trưng bày và 28 lớp truyền dạy, trình diễn, thực hành di sản. Những con số cho thấy nỗ lực đã có quy mô, nhưng tư liệu chỉ có ý nghĩa khi quay lại phục vụ cộng đồng. Với những giá trị có nguy cơ mai một, kiểm kê, ghi âm, ghi hình và lưu trữ số cần đi cùng việc dạy tiếng nói, dân ca, nghề truyền thống và phong tục cho thế hệ trẻ. Nghệ nhân và người có uy tín nên giữ vai trò trung tâm trong quá trình này; công nghệ có thể hỗ trợ lưu giữ, nhưng không thể thay thế người truyền dạy hay quyền quyết định của cộng đồng.
Du lịch cộng đồng cần đem lại lợi ích cho người dân
Gắn di sản với du lịch cộng đồng là hướng phát huy có tiềm năng, nhưng chỉ bền vững nếu sinh kế không phải đánh đổi bằng việc biến phong tục thành tiết mục diễn cho khách. Các ý kiến tại hội thảo đề xuất kết nối bảo tồn di sản với du lịch cộng đồng để tạo sinh kế và cải thiện đời sống người dân. Điều kiện quan trọng là giữ không gian văn hóa gốc, để đồng bào chủ động tham gia và được hưởng lợi. Nếu thiếu những nguyên tắc ấy, hoạt động du lịch có thể làm sai lệch ý nghĩa nghi lễ, nghề thủ công hay tập quán vốn gắn với đời sống thường ngày. Vì vậy, phát triển du lịch không nên được xem là đích đến thay cho bảo tồn, mà là một phương tiện để cộng đồng có thêm nguồn lực duy trì di sản theo cách phù hợp với mình.
Bước tiếp theo là đưa di sản vào sinh hoạt thường ngày
Sau hội thảo, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ phối hợp với các cơ quan, địa phương triển khai bảo tồn, truyền dạy, tư liệu hóa di sản, hỗ trợ nghệ nhân và kết nối di sản với hoạt động du lịch. Các địa phương cũng được định hướng tiếp tục phát huy vai trò của trưởng bản, nghệ nhân và người có uy tín, đưa việc bảo tồn vào đời sống văn hóa ở cơ sở. Đó là bước đi đúng, miễn là các nhiệm vụ được lựa chọn thiết thực và cộng đồng được tham gia từ đầu. Thành quả không chỉ nằm ở phim tư liệu, hiện vật hay lễ hội được phục dựng; thước đo quan trọng hơn là người trẻ còn học tiếng nói của dân tộc mình, nghề truyền thống còn người thực hành, và người dân có quyền quyết định di sản được giới thiệu ra sao. Gìn giữ di sản Lai Châu vì thế cần đồng thời lưu lại ký ức và tạo điều kiện để văn hóa tiếp tục sống.
