Hóc dị vật ở trẻ em: tai nạn tưởng nhỏ nhưng có thể cướp mạng sống trong vài phút
Hóc dị vật đường thở ở trẻ em là tình trạng dị vật như thức ăn, hạt trái cây, kẹo hoặc đồ chơi nhỏ mắc kẹt trong thanh quản, khí quản hoặc các đoạn khác của đường thở, gây tắc nghẽn một phần hoặc hoàn toàn khiến trẻ khó thở, thiếu oxy, có thể ngừng thở và ngừng tim chỉ sau vài phút nếu không được sơ cứu đúng cách.
Vụ bé 4 tuổi ở Lạng Sơn ăn nhãn rồi tím tái toàn thân, ngừng tim, ngừng thở chỉ khoảng 20 phút trước khi vào khoa Cấp cứu là lời cảnh báo đau đớn cho mọi gia đình có trẻ nhỏ. Điều đáng nói, tai nạn trẻ em hóc dị vật lại xảy ra rất thường xuyên ở nhóm dưới 5 tuổi, nhưng kỹ năng sơ cứu đúng vẫn là khoảng trống lớn trong kiến thức của nhiều cha mẹ. Chúng ta không thể kiểm soát mọi rủi ro, nhưng có thể quyết định cơ hội sống còn của con bằng chính phản ứng của mình trong những phút đầu. Bài viết này không trung lập: hoặc cha mẹ học và làm đúng, hoặc chấp nhận rủi ro mất con vì những sai lầm sơ cứu hoàn toàn có thể tránh.
Những sai lầm sơ cứu phổ biến khiến dị vật mắc sâu hơn và trẻ nguy kịch
Thẳng thắn mà nói, rất nhiều cha mẹ đang vô tình làm tình hình tệ hơn khi trẻ em hóc dị vật. Sai lầm phổ biến nhất là phản xạ cho tay vào miệng trẻ để "móc" dị vật ra. Cách làm này nghe có vẻ hợp lý nhưng thực tế lại cực kỳ nguy hiểm: khi không nhìn thấy dị vật, việc đưa tay vào họng có thể đẩy vật mắc kẹt đi sâu hơn vào thanh quản hoặc khí quản, khiến tắc nghẽn hoàn toàn, trẻ càng khó thở và nguy cơ ngừng thở, ngừng tim tăng vọt.
Một câu nói đáng để cha mẹ ghi nhớ là: "Không được dùng tay móc họng trẻ nếu không nhìn thấy dị vật". Ngoài móc mù, nhiều người còn bế trẻ chạy vòng vòng, cố gắng cho uống nước hay ép trẻ nằm ngửa vỗ lưng nhẹ nhàng. Những hành vi này không tạo đủ lực để tống dị vật ra, lại làm mất thời gian vàng cho các kỹ thuật hiệu quả. Quan điểm cần thay đổi là: trong cấp cứu hóc dị vật, quan trọng không phải "làm gì đó", mà phải "làm đúng". Sai một động tác, đánh đổi bằng chính đường thở mong manh của trẻ.
Phân biệt tắc nghẽn hoàn toàn và một phần: khi nào phải hành động tức thì
Không phải mọi trẻ em hóc dị vật đều cần cùng một kiểu can thiệp. Trước khi lao vào sơ cứu, cha mẹ phải đánh giá nhanh xem đường thở bị tắc nghẽn hoàn toàn hay chỉ một phần. Nếu trẻ vẫn ho mạnh được, có thể khóc, nói ú ớ, vẫn thở dù khò khè, đó thường là tắc nghẽn một phần: lúc này khuyến khích trẻ ho, bình tĩnh nhưng theo dõi sát, gọi cấp cứu nếu tình trạng xấu đi. Ngược lại, khi trẻ đột ngột không thể nói, khóc, ho hoặc thở, tím tái, có biểu hiện nghẹt thở sau khi ăn hoặc chơi đồ nhỏ thì phải nghĩ ngay đến tắc nghẽn đường thở hoàn toàn và hành động ngay.
Ở trẻ nhỏ, dấu hiệu "không thể khóc, ho hoặc thở" là tín hiệu đỏ buộc người lớn xung quanh phải vừa sơ cứu đúng kỹ thuật, vừa gọi cấp cứu. Chần chừ vài phút để "xem sao" đồng nghĩa với việc để não trẻ thiếu oxy, tăng nguy cơ tổn thương não vĩnh viễn hoặc tử vong. Hóc dị vật không giống sốt hay ho, đây là tình huống mà mỗi giây đều mang tính quyết định. Cha mẹ cần tập thói quen nhìn – nghĩ – hành động: thấy trẻ tím tái, im bặt sau khi cho gì đó vào miệng, phải lập tức nghi ngờ hóc và triển khai sơ cứu, không lãng phí thời gian vào những động tác vô nghĩa.
Kỹ thuật sơ cứu đúng theo độ tuổi: từ vỗ lưng, ấn ngực đến Heimlich ở trẻ
Điểm mấu chốt trong sơ cứu trẻ em hóc dị vật là sử dụng đúng kỹ thuật phù hợp với tuổi và tình trạng của trẻ. Với trẻ dưới 2 tuổi bị tắc nghẽn đường thở, cha mẹ cần đặt trẻ nằm sấp dọc trên cẳng tay, đầu thấp hơn thân, giữ chắc cổ và đầu, rồi dùng gót bàn tay vỗ mạnh 5 lần vào vùng lưng giữa hai xương bả vai. Sau đó lật trẻ lại, kiểm tra xem trẻ có hồng hào trở lại, thở và khóc được chưa, đồng thời nhìn vào miệng để lấy dị vật nếu thấy rõ.
Nếu dị vật chưa ra hoặc trẻ vẫn không thở, cần tiếp tục ấn ngực: dùng hai ngón tay ấn vào vùng thượng vị – trên rốn và dưới xương ức – 5 lần theo chiều từ trên xuống dưới, lặp lại chu trình vỗ lưng – ấn ngực cho đến khi cấp cứu tới. Với trẻ trên 2 tuổi còn tỉnh táo và bị tắc nghẽn hoàn toàn, kỹ thuật Heimlich trẻ là lựa chọn: người sơ cứu đứng hoặc quỳ phía sau, vòng tay quanh bụng trẻ, đặt nắm tay ở vùng thượng vị, phía trên rốn và dưới xương ức, dùng lực đẩy nhanh, mạnh theo hướng vào trong và lên trên nhiều lần. Trường hợp trẻ bất tỉnh, cần đặt nằm ngửa trên mặt phẳng, ấn mạnh dưới xương ức theo hướng từ dưới lên trên, kết hợp hà hơi thổi ngạt và lặp lại cho đến khi dị vật bật ra và trẻ thở, khóc trở lại.
Phòng ngừa hóc dị vật và xây dựng thói quen an toàn ăn uống cho trẻ
Sơ cứu đúng là tuyến phòng thủ thứ hai; tuyến đầu tiên phải là phòng ngừa tai nạn hóc dị vật ngay từ bàn ăn và góc chơi. Với an toàn ăn uống trẻ, cha mẹ cần đặc biệt cảnh giác khi cho con dùng các loại thực phẩm có hạt, quả tròn trơn như nhãn, vải, nho…, tuyệt đối không để trẻ vừa ăn vừa chạy nhảy, cười đùa. Hạn chế để trẻ nhỏ tự chơi một mình với đồ chơi, hạt trái cây hoặc các vật dụng nhỏ có thể đưa vào miệng. Dạy trẻ lớn hơn thói quen nhai kỹ, ngồi yên khi ăn, không nói cười to với miệng đầy thức ăn không phải chuyện "khó tính" mà là kỹ năng bảo vệ đường thở.
Theo khuyến cáo, cha mẹ nên chủ động trang bị kiến thức sơ cấp cứu cơ bản để có thể xử trí ban đầu trong thời gian chờ nhân viên y tế đến hỗ trợ, vì sơ cứu đúng cách trong những phút đầu có thể quyết định cơ hội sống còn của trẻ. Điều này nên được xem là một phần của "bộ kỹ năng làm cha mẹ", quan trọng không kém dinh dưỡng hay giáo dục. Kết lại, vụ việc bé 4 tuổi tử vong vì hóc hạt nhãn không chỉ là một tin buồn mà phải trở thành điểm ngoặt trong nhận thức: chúng ta không thể trả lại mạng sống cho cháu bé, nhưng có thể cứu những em nhỏ khác bằng việc học, luyện và thực hành đúng các kỹ thuật sơ cứu hóc dị vật ngay từ hôm nay.
