Đồ chơi Trung thu truyền thống là gì trong mắt trẻ hôm nay?
Đồ chơi Trung thu truyền thống là các sản phẩm thủ công dân gian Trung thu như ông tiến sĩ giấy, đèn ông sao, mặt nạ giấy bồi, trống, đèn kéo quân… được làm từ tre, nứa, giấy, đất thó, vừa để vui chơi vừa gửi gắm ước vọng, ký ức và giá trị văn hóa của nhiều thế hệ gia đình Việt.
Vấn đề là: trong khi những con quay phát sáng, robot nhấp nháy chiếm trọn vỉa hè, các món đồ chơi Trung thu truyền thống đang dần rút lui vào ký ức. Sự phát triển của thị trường đồ chơi với sản phẩm công nghiệp và nhập ngoại khiến đồ chơi dân gian khó cạnh tranh, người mua ngày càng thưa. Ở nhiều nơi, số hộ còn gắn bó với làng nghề đồ chơi Trung thu chỉ đếm trên đầu ngón tay, như làng Ông Hảo, từ chỗ nhiều gia đình làm trống nay chỉ còn 4–5 hộ theo nghề. Câu hỏi không phải là đồ chơi nào đẹp hơn, mà là con chúng ta sẽ mang theo ký ức Trung thu nào suốt đời.
Những người giữ lửa: từ căn nhà chật vật liệu đến làng nghề thưa bóng thợ
Nếu muốn biết thủ công dân gian Trung thu còn thở ra sao, hãy nhìn vào căn nhà nhỏ của ông Nguyễn Văn Tý ở Bá Dương Nội. Những ngày cận rằm, nhà ông chất đầy tre, nứa, giấy màu, đất thó và đồ chơi rực rỡ sắc màu. Ông hiện là người duy nhất trong địa phương còn làm đồ chơi Trung thu dân gian – một chi tiết nghe vừa tự hào vừa xót xa. Từ thuở nhỏ mê mẩn rối, ông tiến sĩ giấy, ông đã tự học nghề, rồi đến khoảng năm 1983–1984 bắt đầu làm đồ chơi cho vợ mang ra chợ bán, vừa thêm thu nhập vừa giữ đam mê.
Một ông tiến sĩ giấy của ông được bán với giá 100.000 đồng, ông đánh gậy 50.000 đồng, còn đèn kéo quân nhỏ khoảng 30cm là 300.000 đồng. "Trong làng Ông Hảo, trước đây có rất nhiều gia đình làm trống, nay chỉ còn 4–5 hộ theo nghề". Đằng sau những con số ấy là sự kiên trì gần như bướng bỉnh của các gia đình như ông Vũ Văn Hởi, ông Vũ Huy Đông, những người vẫn miệt mài cưa gỗ, căng da trâu, bồi từng lớp giấy cho mặt nạ dù thu nhập thấp và mùa vụ ngắn. Họ không chỉ giữ một kế sinh nhai, mà đang cố giữ chỗ đứng cho ký ức Trung thu xưa trong niềm vui của trẻ hôm nay và mai sau.
Gen Z và hành trình hồi sinh ông tiến sĩ giấy, mặt nạ, trống Trung thu
Điều bất ngờ là thế hệ Gen Z – vốn bị gắn với điện thoại và mạng xã hội – lại đang kéo đồ chơi Trung thu truyền thống trở lại đời sống. Tại không gian di sản ở phố cổ, những triển lãm như “Lưu trăng” mang đồ chơi Trung thu truyền thống được phục dựng và sáng tạo đến gần công chúng, đồng thời kết nối người trẻ với nghệ nhân và nghề thủ công. Sự tham gia tích cực của họ tạo ra một không gian nơi di sản không nằm trong tủ kính, mà sống cùng cộng đồng.
Câu chuyện của Nguyễn Đức Anh, 18 tuổi, sáng lập một thương hiệu thủ công, là minh chứng rõ nhất. Sinh ra trong gia đình gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu, Đức Anh sớm bị cuốn hút bởi hoa văn cổ và độ tinh xảo của sản phẩm thủ công xưa. Cậu tìm tư liệu, phục dựng bộ sưu tập “Khoa bảng trong trăng” với ông tiến sĩ giấy và hai ông đánh gậy, trong đó ông tiến sĩ giấy dựa trên hình mẫu cổ còn ông đánh gậy được pha thêm chất liệu nghệ thuật tuồng để tạo diện mạo mới. Theo Đức Anh, việc phục dựng không phải là sao chép, mà là nhận diện đặc điểm cốt lõi của hình tượng truyền thống rồi kể lại bằng thẩm mỹ thế hệ mình. Gen Z, vì thế, không chỉ tiếp nhận mà chủ động tìm hiểu, phục dựng và thử nghiệm cách đưa giá trị truyền thống vào đời sống đương đại.
Từ ký ức đến hành động: cha mẹ có dám chọn con đường thủ công?
Trung thu xưa trong ký ức nhiều thế hệ không thể thiếu đèn ông sao, ông tiến sĩ giấy, ông đánh gậy, đèn kéo quân bên mâm cỗ dưới trăng. Mỗi món đồ chơi Trung thu truyền thống đều mang một lời chúc: ông tiến sĩ giấy gửi gắm mong con chăm ngoan, học hành tiến bộ; đèn kéo quân cho trẻ khám phá chuyển động kỳ ảo; ông đánh gậy đem lại niềm vui từ những cử động giản dị. Nhận ra rằng đồ chơi dân gian không chỉ để giải trí mà còn chứa câu chuyện văn hóa, giúp trẻ cảm nhận màu sắc, hình khối và giá trị truyền thống, ông Tý đã quay lại với nghề sau thời gian phải tạm dừng vì thị trường kém thuận lợi.
Nhưng để những ký ức này không dừng ở lời kể, cha mẹ cần biến chúng thành hoạt động sáng tạo gia đình. Ở các cơ sở làm đồ chơi, như xưởng trống của gia đình ông Hởi hay mặt nạ giấy bồi của gia đình ông Đông, nghề không chỉ là kế sinh nhai mà còn là nơi cả nhà cùng tham gia nhiều công đoạn từ cưa gỗ, xử lý da trâu đến bồi giấy. Cuối tuần, học sinh – sinh viên mỹ thuật tìm tới cơ sở ông Đông vẽ mặt nạ, biến việc tiếp xúc làng nghề đồ chơi Trung thu thành một hoạt động sáng tạo gia đình mở rộng. Dưới góc nhìn của các nhà tổ chức, cách tốt nhất để đồng hành cùng người trẻ là tạo điều kiện để họ tự làm, tự thử, tự tìm lời giải thay vì áp đặt khuôn mẫu sẵn có.
Kết nối thế hệ qua một ông tiến sĩ giấy
Không phải ngẫu nhiên mà giữa muôn vàn đồ chơi, hình tượng ông tiến sĩ giấy xuất hiện lặp đi lặp lại. Trong xã hội xưa, khi chuyện khoa bảng là lối chính để đổi đời, ông tiến sĩ giấy là món quà gửi gắm kỳ vọng học hành, đỗ đạt của người lớn cho trẻ nhỏ. Hôm nay, tấm giấy bồi ấy vẫn có thể là “bùa học giỏi” – nhưng chỉ khi cha mẹ đủ kiên nhẫn đặt nó cạnh những món đồ phát sáng ngoài kia, và kể cho con nghe câu chuyện đằng sau.
Những người như ông Tý không chỉ làm đồ chơi, họ đang âm thầm giữ một lớp ký ức tập thể. Ông không chờ khách đến tận nhà mà chủ động đưa đồ chơi Trung thu truyền thống lên mạng xã hội, chia sẻ hình ảnh, video quá trình làm nghề và mong có dịp hướng dẫn trẻ em trải nghiệm trực tiếp. Khi Gen Z bắt đầu phục dựng, làng nghề đồ chơi Trung thu tìm cách thích nghi, còn cha mẹ chịu khó đưa con tới những không gian ấy, đồ chơi hiện đại và đồ chơi truyền thống không còn là cuộc chiến. Chúng có thể cùng tồn tại, miễn là mỗi mùa trăng, trong nhà vẫn có ít nhất một món đồ thủ công dân gian Trung thu được làm từ tre, giấy và câu chuyện của chính gia đình.
