Cơ hội cứu sống không thể tách rời quyền trẻ em
Hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi là vấn đề pháp lý và y tế liên quan đến việc lấy mô hoặc bộ phận cơ thể từ trẻ em khi còn sống hoặc sau khi qua đời, đồng thời đòi hỏi bảo vệ nghiêm ngặt quyền lợi và khả năng nhận thức của trẻ. Đây không phải lựa chọn có thể quyết định bằng một câu hỏi đơn giản hay chỉ cân nhắc từ góc độ thiếu hụt nguồn hiến. Chiều 27/10, Bộ Y tế tổ chức họp báo về dự thảo luật sửa đổi; Bộ trưởng Đào Hồng Lan nhấn mạnh các quy định với người chưa thành niên cần được xem xét thận trọng vì liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích và khả năng nhận thức của trẻ. Sự thận trọng ấy không đồng nghĩa phủ nhận nhu cầu ghép tạng. Theo thông tin tại họp báo, mỗi năm trẻ em cần khoảng 55 ca ghép gan và 60 ca ghép thận; khoảng 200 bệnh nhi đang chờ ghép gan. Chính sách phải đối diện đồng thời với nhu cầu cứu chữa và nghĩa vụ không đặt trẻ trước rủi ro hay áp lực vượt quá khả năng.
Việc sửa đổi luật được đặt ra sau khoảng 20 năm triển khai quy định hiện hành, trong bối cảnh y học và công nghệ thay đổi, còn cơ hội ghép mô, bộ phận cơ thể có thể giúp điều trị bệnh nặng. Dự thảo phân biệt hiến khi còn sống với hiến sau khi qua đời. Theo đề xuất, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến một số mô tái sinh cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp; với trẻ dưới 15 tuổi, phạm vi dự kiến hẹp hơn, giới hạn ở cha mẹ, anh chị em ruột trong điều kiện tương tự. Dự thảo không cho phép người chưa thành niên đang sống hiến bộ phận cơ thể không tái sinh. Những giới hạn này cần được giải thích tường minh để công chúng không đánh đồng hiến mô với hiến thận, gan hay bộ phận không thể tái tạo.
Tranh cãi cho thấy tham vấn đã thiếu rõ ràng
Phản ứng dư luận bùng lên khi thông tin tham vấn trẻ từ 7 tuổi về nội dung hiến mô, tạng được đưa ra công chúng. Sau đó, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh có văn bản dừng khảo sát tại các cơ sở y tế. Theo thông tin được công bố, đề nghị ban đầu nhắm đến một nhóm trẻ cụ thể, nhưng cách truyền đạt qua các văn bản khác khiến phạm vi tham vấn bị hiểu rộng hơn, góp phần làm tăng lo ngại. Đây không chỉ là vấn đề truyền thông vụng về: khi câu hỏi chạm đến cơ thể và sự sống của trẻ, sự mơ hồ có thể khiến phụ huynh tưởng rằng trẻ bị yêu cầu tự quyết định hiến tạng. Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên ngày 28/10 nhìn nhận mục đích, ý nghĩa khảo sát chưa được giải thích đầy đủ, còn cách tiếp cận chưa phù hợp với tâm lý và nhận thức của trẻ. Dừng khảo sát là cần thiết, nhưng bài học lớn hơn là không được bắt đầu tham vấn trước khi công chúng hiểu rõ mình đang được hỏi điều gì.
Lấy ý kiến trẻ không đồng nghĩa trao cho trẻ quyền tự quyết định hiến mô. Mục đích có thể là lắng nghe nguyện vọng, suy nghĩ của các em để cơ quan soạn thảo hiểu tác động của chính sách. Vì vậy, tham vấn không thể là một cuộc bỏ phiếu đồng ý hay phản đối, càng không thể thành hoạt động phong trào. Cần xác định câu hỏi cụ thể, nhóm tuổi, cách cung cấp thông tin và phương thức ghi nhận ý kiến; trẻ phải được giải thích bằng ngôn ngữ phù hợp với mức độ trưởng thành, không chịu ép buộc hay chi phối. Nếu không làm rõ những điểm ấy từ đầu, ngay cả mục tiêu lắng nghe thiện chí cũng có thể gây hoang mang cho trẻ, gia đình và nhà trường. Tôn trọng quyền trẻ em bao gồm quyền được cung cấp thông tin thích hợp, nhưng cũng đòi hỏi người lớn gánh trách nhiệm bảo vệ các em khỏi áp lực của một quyết định vượt quá vai trò tham vấn.
Luật cần đặt giới hạn và cách bảo vệ thành một chỉnh thể
Một luật hiến tạng thuyết phục phải nói rõ ai có thể hiến, loại mô nào được xem xét, điều kiện sức khỏe ra sao, ai tư vấn và cách bảo đảm sự đồng thuận không bị ép buộc. Với hiến mô trẻ em khi còn sống, dự thảo nêu các điều kiện đặc biệt, sự đồng ý của trẻ cùng cha mẹ hoặc người giám hộ và tư vấn độc lập; trẻ chưa thành niên không được hiến bộ phận cơ thể không tái sinh. Với hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời, dự thảo đặt ra điều kiện riêng, gồm xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo quy định chuyên môn và cơ chế đăng ký hoặc chấp thuận của người đại diện theo quy định. Những hàng rào này không nên chỉ nằm trong hồ sơ kỹ thuật: chúng cần được diễn đạt dễ hiểu, nhất quán và công khai để gia đình biết quyền, trách nhiệm của mình. Bảo vệ trẻ không phải là gạt tiếng nói của trẻ ra ngoài; đó là lắng nghe mà không đẩy trách nhiệm pháp lý và đạo đức sang các em.
Bộ Y tế cho biết dự thảo gồm 7 chương, 39 điều và đang tiếp tục được tiếp thu ý kiến trước khi trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI. Cơ quan soạn thảo cần tận dụng giai đoạn này để công bố rõ mục tiêu, phạm vi, quy trình tham vấn; phân nhóm theo tuổi; giải thích sự khác nhau giữa hiến mô tái sinh và hiến bộ phận cơ thể; đồng thời bảo đảm ý kiến của trẻ được ghi nhận độc lập, an toàn. Nếu vấn đề còn tranh luận chưa được làm sáng tỏ, việc lùi xem xét để hoàn thiện sẽ có trách nhiệm hơn là thúc đẩy một quy định chưa được hiểu đúng. Cuối cùng, thước đo của chính sách không chỉ là mở rộng nguồn hiến hay trả lời được bao nhiêu người đồng ý. Luật chỉ đáng tin khi vừa góp phần cứu người bệnh, vừa đặt lợi ích tốt nhất của trẻ lên trước và không biến quyền được lắng nghe thành sức ép phải lựa chọn.
