Lắng nghe trẻ không đồng nghĩa với cho phép hiến
Hiến mô, tạng dưới 18 tuổi là vấn đề pháp lý và y đức liên quan đến việc trẻ tham gia bày tỏ nguyện vọng, cũng như các điều kiện chặt chẽ nếu xem xét hiến mô khi còn sống hoặc sau khi qua đời. Điểm cần giữ vững trong tranh luận này là bảo vệ trẻ không thể bị đặt sau mong muốn tăng nguồn ghép. Đại biểu Quốc hội Phạm Khánh Phong Lan cảnh báo trẻ có thể bị gây sức ép từ gia đình và đề nghị rút đề xuất mở rộng đối tượng hiến tặng dưới 18 tuổi. Bà lập luận rằng lời đồng ý của trẻ và người giám hộ chưa đủ chứng minh quyết định hoàn toàn tự nguyện, bởi trẻ có thể chưa hiểu hết hậu quả lâu dài và khó tự bảo vệ trước ảnh hưởng của người thân.
Lo ngại ấy không phủ nhận nhu cầu cứu chữa bệnh nhi; nó nhắc rằng người hiến cũng có quyền và lợi ích cần được bảo vệ. Khi trẻ phải cân nhắc hiến mô để cứu người thân, tình cảm gia đình có thể khiến một lựa chọn tưởng như tự nguyện trở thành nghĩa vụ khó từ chối. Vì vậy, tranh luận không nên bị thu hẹp thành lựa chọn giữa cứu người bệnh và bảo vệ trẻ. Một dự thảo luật hiến tạng có trách nhiệm phải tìm cách mở cơ hội điều trị mà không biến trẻ thành nguồn hiến mặc định.
Dự thảo mở ra cơ hội, nhưng phạm vi phải rõ
Chiều 27/10, Bộ Y tế tổ chức họp báo cung cấp thông tin về dự thảo sửa đổi luật liên quan đến hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác. Dự thảo đề xuất người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến một số mô tái sinh cho người thân nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp; với trẻ dưới 15 tuổi, phạm vi được đề xuất hẹp hơn, chỉ gồm cha mẹ và anh, chị, em ruột trong hoàn cảnh tương tự. Đây không phải đề xuất cho trẻ đang sống hiến bộ phận cơ thể không tái sinh: nội dung được nêu tập trung vào một số mô có khả năng tái sinh, như tế bào gốc, trong điều kiện đặc biệt.
Lý do xem xét sửa luật là nhu cầu ghép tạng ở trẻ em vẫn lớn, trong khi một số quy định hiện hành chưa theo kịp thực tiễn điều trị và tiến bộ y học. Nguồn hiến phù hợp có thể tăng cơ hội chữa trị cho bệnh nhi và giảm áp lực hiến khi còn sống lên người thân. Nhưng lợi ích ấy không tự động làm một đề xuất trở nên an toàn. Cần phân biệt rõ các quy định về mô tái sinh khi trẻ còn sống với hiến tặng sau khi qua đời; mỗi trường hợp đòi hỏi tiêu chuẩn đồng thuận, đánh giá y khoa và giám sát riêng.
Tham vấn phải phù hợp lứa tuổi và không gây áp lực
Một điểm gây lo ngại gần đây là cách tổ chức lấy ý kiến trẻ em về nội dung hiến mô, tạng. Sáng 28/10, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết việc khảo sát trước đó chưa giải thích đầy đủ mục đích và chưa chọn cách tiếp cận phù hợp tâm lý, nhận thức của trẻ, khiến phụ huynh, giáo viên và người dân hiểu khác nhau, đồng thời lo ngại ảnh hưởng đến trẻ. Hội đồng Đội Trung ương đã rà soát và dừng hoạt động khảo sát để xử lý vấn đề phát sinh.
Điều cần phân định dứt khoát là lấy ý kiến trong quá trình xây dựng luật không đồng nghĩa với yêu cầu trẻ quyết định hiến mô, tạng của chính mình. Tham vấn có thể giúp nhà làm luật hiểu suy nghĩ, mối lo và cách trẻ tiếp nhận thông tin; nó không nên biến thành cuộc vận động khiến trẻ nghĩ rằng các em phải đồng ý để cứu người. Bộ Y tế nhận định việc lấy ý kiến là cần thiết, nhưng cách làm phải phù hợp, giải thích rõ mục đích và truyền tải thông tin thống nhất. Trẻ cần được nghe giải thích dễ hiểu theo độ tuổi, có thể từ chối trả lời và không bị người lớn dẫn dắt.
Safeguards phải biến quyền từ chối thành thực tế
Nếu dự thảo tiếp tục xem xét hiến mô tạng trẻ em, lời đồng ý của cha mẹ không thể là chốt kiểm soát duy nhất. Các bảo đảm cần được ghi rõ gồm tư vấn và đánh giá độc lập, kiểm tra sức khỏe, giải thích rủi ro bằng ngôn ngữ phù hợp, cùng cơ chế để trẻ từ chối hoặc rút lại đồng ý mà không bị trách móc hay gây sức ép. Ý kiến của trẻ cần được ghi nhận riêng, ngoài sự hiện diện hoặc ảnh hưởng trực tiếp của người thân; quy trình cũng phải có người chịu trách nhiệm giám sát và xử lý dấu hiệu ép buộc. Đây không phải thủ tục phụ, mà là điều kiện để bảo vệ trẻ vị thành niên trong một quyết định liên quan đến cơ thể và tương lai.
Ban soạn thảo cho biết sẽ tiếp tục ghi nhận ý kiến để chỉnh lý dự thảo trước khi trình Quốc hội thảo luận tại hội trường; Bộ Y tế cũng sẽ rà soát quy định và nghiên cứu thu hẹp nhóm trẻ nhỏ được xem xét hiến mô tái sinh khi còn sống. Hướng đi thuyết phục nhất không phải đóng cửa trước mọi khả năng, cũng không phải mở rộng vì áp lực thiếu nguồn ghép. Luật chỉ nên tiến lên khi ranh giới giữa tham vấn và đồng thuận được nói rõ, trẻ có quyền nói không trên thực tế, và lợi ích tốt nhất của các em được đặt cao hơn nhu cầu của người nhận.
