Nghị định 386: Bước ngoặt trong cơ chế thu hút nhân lực AI và dữ liệu
Nghị định 386/2026 là chính sách của Chính phủ thiết lập cơ chế tuyển dụng linh hoạt, ưu đãi thuế chuyên gia và trả lương theo năng lực dành cho chuyên gia AI, dữ liệu, công nghệ số và tài năng trẻ, nhằm thu hút, sử dụng và giữ chân nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời tạo động lực cho hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và khai thác dữ liệu quốc gia. Từ ngày 1/12/2026, nghị định này có hiệu lực, đánh dấu lần hiếm hoi nhân lực công nghệ được đặt ở vị trí trung tâm trong một khung chính sách đãi ngộ đặc biệt. Thay vì cách tiếp cận hành chính, cứng nhắc, Nhà nước chấp nhận một cơ chế thị trường hơn: chuyên gia AI ưu đãi về thuế, lương theo năng lực, và được đánh giá bằng sản phẩm, hiệu quả thực tế. Đây là tín hiệu rõ ràng rằng Việt Nam muốn cạnh tranh trực tiếp với các trung tâm công nghệ trong khu vực, thay vì chấp nhận chảy máu chất xám như trước.
Ưu đãi thuế chuyên gia và lương theo năng lực: Tín hiệu cạnh tranh khu vực
Điểm táo bạo nhất của nghị định là gói ưu đãi thuế chuyên gia. Thu nhập từ tiền lương, tiền công của chuyên gia và tài năng trẻ thuộc diện chính sách được miễn thuế theo cơ chế tương ứng với nhân lực tại Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam. Thu nhập từ chuyển nhượng cổ phần, phần vốn góp và quyền góp vốn cũng được miễn thuế đến hết năm 2030. Đây là tuyên bố chính sách rõ ràng: "Thu nhập từ chuyển nhượng cổ phần, phần vốn góp và quyền góp vốn được miễn thuế đến hết năm 2030". Song song, thu nhập không còn gắn chặt với thâm niên mà được xác định dựa trên vị trí, nhiệm vụ, sản phẩm tạo ra và kết quả thực hiện. Cơ chế trả lương theo năng lực này cho phép các cơ quan nhà nước và đơn vị sự nghiệp tiếp cận gần hơn với mặt bằng đãi ngộ của doanh nghiệp công nghệ, tạo sức cạnh tranh thực tế để giữ chân tài năng dữ liệu Việt Nam thay vì để họ chỉ coi khu vực công là lựa chọn thứ yếu.
Tài năng dữ liệu Việt Nam từ 16 tuổi: Mở rộng cửa cho thế hệ trẻ
Một điểm tiến bộ khác là cách định nghĩa và phát hiện tài năng trẻ. Nghị định cho phép người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi tham gia các chương trình đào tạo, bồi dưỡng, ươm tạo, hỗ trợ nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển tài năng trong lĩnh vực dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và công nghệ số. Tài năng trẻ được xác định là công dân Việt Nam từ 16 đến 35 tuổi, có giải thưởng uy tín cấp quốc gia, quốc tế hoặc có công trình nghiên cứu, sản phẩm, sáng kiến, dự án khởi nghiệp sáng tạo có tiềm năng ứng dụng và thương mại hóa. Thay vì chờ đủ bằng cấp, cơ chế thu hút nhân lực mới coi trọng thành tích thực tế, tạo cơ hội cho những bạn trẻ xây mô hình AI, sản phẩm dữ liệu từ rất sớm. Đây là bước dịch chuyển tư duy: Nhà nước chấp nhận rủi ro sáng tạo, cho phép thử nghiệm, và chỉ thu hồi ưu đãi khi có vi phạm, gian lận hoặc sử dụng sai mục đích, còn các thất bại khách quan được xem là một phần của quá trình đổi mới.
Quyền chủ trì nhiệm vụ khoa học và khai thác dữ liệu quốc gia: Cơ hội nhưng cũng là trách nhiệm
Không chỉ là tiền lương và thuế, chuyên gia AI ưu đãi còn nằm ở quyền được giao việc lớn. Chuyên gia và tài năng trẻ có thể được giao chủ trì hoặc đồng thời tham gia nhiều nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và các dự án dữ liệu quan trọng. Họ được hưởng thù lao, tiền thưởng, khoản hỗ trợ tăng thêm và các quyền lợi khác tương xứng với giá trị đóng góp, hiệu quả công việc. Cơ quan tuyển dụng được phép thỏa thuận đặc thù về tiền lương, tiền thưởng, quyền sở hữu trí tuệ, khai thác kết quả nghiên cứu và phân chia lợi ích từ sản phẩm, dịch vụ, sáng kiến. Tuy nhiên, ưu đãi đi kèm cam kết rõ ràng về nhiệm vụ, sản phẩm đầu ra và tiến độ thực hiện; nếu không hoàn thành, vi phạm nghĩa vụ hoặc gian lận, ưu đãi có thể bị điều chỉnh, chấm dứt hoặc thu hồi. Điều này đặt chuyên gia vào vị thế đối tác trách nhiệm, chứ không phải người hưởng lợi thụ động.
Tác động dài hạn và những điều kiện để cơ chế đột phá phát huy hiệu quả
Nghị định 386 được kỳ vọng tạo cơ chế đột phá phát triển cho hoạt động khai thác dữ liệu quốc gia, nghiên cứu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Khi nhân lực giỏi được ưu đãi thuế, lương theo năng lực và có quyền tham gia, chủ trì các dự án lớn, khu vực công sẽ hấp dẫn hơn với cộng đồng chuyên gia công nghệ. Đồng thời, cơ chế tuyển dụng linh hoạt dựa trên năng lực, kết quả nghiên cứu, sản phẩm công nghệ và giải pháp ứng dụng thực tế giúp sàng lọc được đúng người, đúng việc. Tuy vậy, để chính sách không dừng ở văn bản, cần nhanh chóng ban hành tiêu chuẩn, điều kiện xác định chuyên gia, nhà khoa học, nhà sáng chế và tài năng trẻ – nhiệm vụ đã được giao cho Bộ trưởng Bộ Công an. Nếu khâu triển khai minh bạch, đánh giá công bằng, đây sẽ là nền tảng quan trọng để xây dựng một hệ sinh thái dữ liệu và AI nơi tài năng dữ liệu Việt Nam được tôn trọng, được trả công xứng đáng và có không gian thử nghiệm, sáng tạo dài hạn.
