Từ tài nguyên thô đến oxide đất hiếm Việt Nam: bước đi chiến lược
Thử nghiệm sản xuất tổng oxide đất hiếm Việt Nam hàm lượng trên 95% ở quy mô sản xuất bán công nghiệp là việc vận hành một dây chuyền chế biến quặng đất hiếm trong nước theo công nghệ tuyển nổi và thủy luyện khép kín, nhằm tạo sản phẩm oxide đất hiếm tinh sạch, đồng thời đánh giá hiệu quả kỹ thuật, môi trường và an toàn bức xạ để chuẩn bị cho khả năng mở rộng lên quy mô công nghiệp. Điểm mấu chốt của quyết định cho phép thử nghiệm là Việt Nam chọn cách chủ động kiểm chứng công nghệ chế biến sâu đất hiếm thay vì tiếp tục chấp nhận vai trò cung cấp quặng thô. Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Trương Việt Dũng đã ký Quyết định số 4657/QĐ-UBND ngày 1/9/2026, cho phép một doanh nghiệp triển khai dự án sản xuất tổng oxide đất hiếm hàm lượng trên 95% từ quặng đất hiếm trong nước với thời gian thử nghiệm kéo dài 18 tháng. Đây không phải động thái mang tính thử cho biết, mà là bước đặt nền móng cho năng lực công nghệ chế biến đất hiếm.
Quy mô bán công nghiệp: chiếc cầu nối giữa phòng thí nghiệm và nhà máy
Việc lựa chọn quy mô sản xuất bán công nghiệp cho dây chuyền oxide đất hiếm Việt Nam là một quyết định tỉnh táo về quản trị rủi ro công nghệ. Dây chuyền có công suất thiết kế 100 kg quặng nguyên khai mỗi giờ, sử dụng tối đa 100 tấn quặng từ mỏ Đông Pao (Lai Châu), được tích hợp liên hoàn và vận hành theo mô hình khép kín để kiểm soát dòng vật chất, thông số kỹ thuật và các yếu tố môi trường. Ở quy mô này, công nghệ chế biến đất hiếm dựa trên bằng độc quyền sáng chế số 33663 với hai công đoạn chính: tuyển nổi làm giàu tinh quặng và thủy luyện sản xuất tổng oxide đất hiếm. Việc vận hành từ 30% đến 100% công suất cho phép quan sát cách công nghệ phản ứng khi tăng tải: hiệu suất thu hồi, mức tiêu hao nguyên liệu, hóa chất, năng lượng và sự ổn định của toàn hệ thống. Nếu ở cầu nối này công nghệ "vấp ngã", tốt hơn nhiều so với việc nhận ra sai lầm khi đã đầu tư dây chuyền công nghiệp quy mô lớn.
33 chỉ tiêu kỹ thuật, môi trường, an toàn bức xạ: thử nghiệm nhưng không buông lỏng
Hà Nội chọn cách mở không gian cho công nghệ mới nhưng không đánh đổi bằng môi trường và sức khỏe cộng đồng. Toàn bộ quá trình vận hành dây chuyền sản xuất bán công nghiệp được giám sát bằng hệ thống camera và bộ chỉ tiêu KPI gồm 33 chỉ tiêu về kỹ thuật, môi trường và an toàn bức xạ. Thực chất, đây là bộ khung để đảm bảo mọi bước thử nghiệm đều có điểm dừng khi rủi ro vượt ngưỡng. Dự án được tạm thời miễn một số thủ tục hành chính như báo cáo đánh giá tác động môi trường và giấy phép môi trường của dự án công nghiệp, nhưng doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ các quy chuẩn quốc gia về nước thải, khí thải và chịu sự giám sát trực tiếp của tổ giám sát. Trong lĩnh vực an toàn bức xạ, việc miễn chỉ giới hạn ở thủ tục; doanh nghiệp vẫn phải thực hiện đầy đủ phương án bảo đảm an toàn bức xạ, quản lý chất thải NORM và tẩy xạ. Câu chuyện ở đây rất rõ: đơn giản hóa quy trình để thử nghiệm nhanh hơn, nhưng không đơn giản hóa trách nhiệm.
Tuần hoàn nước, thu hồi phụ phẩm: công nghệ chế biến đất hiếm phải sạch hơn
Thử nghiệm này không chỉ nhằm tạo ra oxide đất hiếm Việt Nam hàm lượng cao, mà còn để chứng minh công nghệ chế biến đất hiếm có thể đi cùng logic kinh tế môi trường mới. Trong công đoạn thủy luyện, nước được tuần hoàn với tỷ lệ tái sử dụng trên 80%, kết hợp thu hồi các sản phẩm phụ có giá trị như barit, fluorit và natri hexafluorosilicat (Na₂SiF₆) thay vì để chúng trở thành chất thải. Cách thiết kế đó cho thấy một nhận thức quan trọng: chế biến sâu đất hiếm muốn bền vững phải vừa nâng giá trị sản phẩm chính, vừa tận dụng tối đa phụ phẩm và giảm chi phí xử lý tác động môi trường. Dự án tập trung xác định các thông số công nghệ, hiệu quả sử dụng nguyên liệu, hóa chất và năng lượng để hạn chế rủi ro trong thiết kế, đầu tư mở rộng dây chuyền. Nếu các chỉ số môi trường trong 33 KPI giữ được trong giới hạn, đây sẽ là bằng chứng thuyết phục rằng công nghệ mới có thể đi cùng yêu cầu phát triển xanh.
Từ dữ liệu thử nghiệm đến chuẩn hóa và mở rộng quy mô
Điều khiến thử nghiệm sản xuất tổng oxide đất hiếm hàm lượng trên 95% trở nên đáng chú ý không chỉ là sản phẩm đầu ra, mà là lượng dữ liệu thực nghiệm sẽ thu được sau 18 tháng vận hành. Dự án đặt mục tiêu xác định mức độ ổn định, hiệu quả vận hành của công nghệ ở quy mô bán công nghiệp và đánh giá khả năng mở rộng lên quy mô công nghiệp. Kết quả sẽ tạo cơ sở khoa học và thực tiễn để hoàn thiện quy trình công nghệ, xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, định mức kinh tế – kỹ thuật và quy định quản lý hoạt động chế biến sâu đất hiếm. Nếu công nghệ chứng minh được an toàn, hiệu quả và khả năng thương mại hóa, đây sẽ là nền tảng để tiếp tục hoàn thiện quy trình, tiêu chuẩn, quy chuẩn và xem xét mở rộng quy mô. Về dài hạn, thử nghiệm này là lời khẳng định rằng muốn biến tiềm năng đất hiếm thành lợi ích kinh tế, Việt Nam phải đi qua giai đoạn khó và tốn kém: làm chủ công nghệ, chấp nhận thử – sai trong phòng thử nghiệm bán công nghiệp, trước khi nói đến tham vọng lớn hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.
