Thử nghiệm không phá hủy: trụ cột âm thầm của an toàn hạt nhân
Thử nghiệm không phá hủy (NDT) là tập hợp các phương pháp kiểm tra cho phép đánh giá tình trạng vật liệu, kết cấu và thiết bị mà không làm hư hại đối tượng, đóng vai trò cốt lõi trong kiểm soát chất lượng vật liệu, đánh giá an toàn hạt nhân và bảo đảm vận hành ổn định của nhà máy điện hạt nhân trong suốt vòng đời công trình.
Điểm mấu chốt hiện nay là Việt Nam chọn cách đi đường dài: tích lũy năng lực thử nghiệm không phá hủy từ các ngành công nghiệp có yêu cầu kỹ thuật tương đồng, thay vì chờ đến khi có nhà máy điện hạt nhân mới bắt đầu chuẩn bị. Năng lượng hạt nhân đòi hỏi mức an toàn và kiểm soát chất lượng vật liệu cao hơn hầu hết các ngành khác; mọi vết nứt nhỏ trong đường ống hay cấu trúc chịu áp lực đều có thể trở thành điểm khởi phát sự cố. Vì vậy, xây dựng sớm năng lực kiểm soát chất lượng vật liệu không chỉ là chuyện kỹ thuật, mà là lựa chọn chính sách an toàn có tính phòng ngừa. Nhà nước và các cơ sở nghiên cứu đang đặt cược vào NDT như nền tảng bắt buộc nếu muốn nói đến phát triển công nghệ hạt nhân Việt Nam một cách nghiêm túc.
Từ nhà máy nhiệt điện đến chương trình HEP: phòng thí nghiệm sống của NDT
Chiến lược của Việt Nam rõ ràng: dùng nhà máy nhiệt điện như “phòng thí nghiệm sống” để xây dựng năng lực thử nghiệm không phá hủy cho tương lai hạt nhân. Các nhà máy nhiệt điện có hệ thống đường ống nhiệt độ cao, thiết bị chịu áp lực và cơ chế suy giảm vật liệu rất giống với nhiều hạng mục trong nhà máy điện hạt nhân, nên là môi trường lý tưởng để thử nghiệm và chuẩn hóa quy trình NDT.
Trung tâm Đánh giá không phá hủy (NDE) thuộc Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam đã triển khai các khóa đào tạo NDT cho cán bộ kỹ thuật, QC và bảo trì tại Nhà máy Nhiệt điện Duyên Hải, Vũng Áng và Nghi Sơn 2, trong đó có khóa tại Duyên Hải tổ chức vào tháng 4/2026. Điểm đáng chú ý là các chương trình này không dừng ở phổ biến lý thuyết, mà gắn chặt với thực tế kiểm tra hệ thống đường ống, bình chịu áp lực và kết cấu thép ngay trước các kỳ bảo dưỡng. Nhờ đó, đội ngũ sau đào tạo có thể phát hiện sớm khuyết tật, dấu hiệu xuống cấp và đề xuất phương án sửa chữa dựa trên bằng chứng kỹ thuật, qua đó nâng độ tin cậy của hệ thống và tạo thói quen quản lý rủi ro dựa trên dữ liệu.
Chương trình HEP và chụp ảnh phóng xạ: bước nhảy về kiểm soát chất lượng vật liệu
Điểm bứt phá đáng kể là chương trình kiểm tra hệ thống đường ống năng lượng cao (High Energy Piping – HEP) tại Nhà máy Nhiệt điện BOT AES Mông Dương 2, được phát triển từ một nhiệm vụ khoa học cấp Bộ để xây dựng chương trình kiểm tra đường ống hơi chính bằng NDT. Trên thực tế, đây là mô hình “nghiên cứu từ nhu cầu vận hành – kiểm chứng trong công nghiệp – chuẩn hóa quy trình – tích lũy cơ sở dữ liệu” có thể chuyển thẳng sang lĩnh vực hạt nhân.
Trong giai đoạn 2021–2023, phương pháp kiểm tra HEP liên tục được hoàn thiện thông qua đánh giá hiệu quả, tham vấn chuyên gia và điều chỉnh theo điều kiện vận hành, trước khi được công bố tại Hội nghị Khoa học và Công nghệ Hạt nhân toàn quốc lần thứ XV năm 2023. Kết quả kiểm tra trong kỳ bảo dưỡng năm 2025, đặc biệt khâu phát hiện sớm hư hỏng và suy giảm hệ thống đường ống HEP, đã giúp chủ đầu tư quyết định sửa chữa kịp thời và đưa tổ máy trở lại vận hành an toàn. Đồng thời, với sự hỗ trợ của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế, Trung tâm NDE hình thành năng lực chuyên biệt về chụp ảnh phóng xạ, qua đó giảm phụ thuộc dịch vụ nước ngoài và chủ động hơn trong kiểm tra chất lượng vật liệu và cấu phần quan trọng của các dự án công nghiệp trọng điểm cũng như công trình hạt nhân.
Xây dựng hệ sinh thái NDT: con đường duy nhất để đánh giá an toàn hạt nhân tin cậy
Nếu coi NDT chỉ là vài thiết bị chụp ảnh hay siêu âm thì đó là một hiểu lầm nguy hiểm. Xây dựng năng lực thử nghiệm không phá hủy cho ngành năng lượng hạt nhân là quá trình hình thành đồng bộ nguồn nhân lực, quy trình kỹ thuật, kinh nghiệm triển khai và cơ sở dữ liệu dài hạn phục vụ kiểm soát chất lượng vật liệu. Các nhà máy điện hạt nhân, khi đi vào vận hành, phải duy trì những chương trình NDT toàn diện, nghiêm ngặt dưới giám sát cơ quan pháp quy, đồng thời đáp ứng yêu cầu của IAEA và các tiêu chuẩn chuyên ngành quốc tế.
Trung tâm NDE đang bước vào giai đoạn mới với định hướng tích hợp dữ liệu NDT với mô phỏng số để đánh giá sự phát triển của các cơ chế suy giảm như rão, mỏi nhiệt, xói mòn – ăn mòn trên thiết bị chịu áp lực. Hướng đi này cho phép xác định tuổi thọ còn lại, lập kế hoạch bảo dưỡng theo rủi ro, thay vì chỉ phản ứng khi có hỏng hóc. Bước tiếp theo là cải thiện hạ tầng các kỹ thuật NDT tiên tiến, xây dựng cơ sở dữ liệu số về suy giảm vật liệu và chuẩn hóa đào tạo theo tiêu chuẩn quốc tế mà cơ quan quản lý khoa học đã giao nhiệm vụ. Nói cách khác, đánh giá an toàn hạt nhân trong tương lai gần sẽ dựa trên một hệ sinh thái NDT nội địa được chuẩn hóa, chứ không phải gói dịch vụ nhập khẩu trọn gói từ bên ngoài.
Từng bước làm chủ công nghệ hạt nhân: NDT là phép thử năng lực quốc gia
Điểm thú vị là, dù Việt Nam chưa vận hành nhà máy điện hạt nhân thương mại, năng lực kỹ thuật cốt lõi lại đang được bồi đắp từ những dự án công nghiệp truyền thống, theo cách rất thực tế và ít phô trương. Việc tự chủ các kỹ thuật NDT trong chương trình HEP, hình thành năng lực chụp ảnh phóng xạ và mở rộng đào tạo cho lĩnh vực điện lực, dầu khí, chế tạo, hóa chất cho thấy chiến lược rõ ràng: dùng công nghiệp hiện hữu để xây nền cho công nghệ hạt nhân Việt Nam.
Nhờ đó, Việt Nam từng bước tự chủ công nghệ, giảm chi phí huy động dịch vụ kiểm tra nước ngoài và xây dựng được lực lượng kỹ thuật có khả năng tham gia đánh giá chất lượng vật liệu và cấu phần quan trọng của các công trình hạt nhân. Đây không chỉ là câu chuyện về cơ khí, mà là phép thử năng lực quốc gia trong quản trị an toàn và độ tin cậy của hạ tầng năng lượng tương lai. Khi những chuẩn mực NDT theo IAEA, ASME được nội địa hóa và vận hành thành thục, chúng ta mới có quyền nói đến một chương trình điện hạt nhân an toàn, thay vì chỉ mơ về công nghệ cao trên giấy.
