Từ một cái xì mũi đến Giải Ig Nobel: thông điệp khoa học phổ biến
Nghiên cứu xì mũi đoạt Giải Ig Nobel là một công trình sinh lý học xem xét cách con người tống khí và dịch nhầy qua lỗ mũi, đo lưu lượng và tốc độ luồng khí để tìm ra phương pháp xì mũi hiệu quả hơn nhằm giảm khó chịu hô hấp và hạn chế tác động không mong muốn lên đường thở. Nghịch lý ở đây là: đề tài nghe rất tếu, nhưng lại được công nhận bằng một giải thưởng khoa học quốc tế. Ig Nobel là giải thưởng thường niên từ năm 1991, vinh danh những nghiên cứu có chủ đề khác thường, hài hước hoặc thoạt nghe khiến nhiều người bật cười. Mục tiêu của giải là khiến người ta "cười trước, rồi suy nghĩ" về khoa học phổ biến và về cách các nhà nghiên cứu đặt câu hỏi. Sự kiện một công trình về xì mũi nhận Giải Ig Nobel Y học đã cho thấy việc quan tâm tới những hành vi đời thường có thể mở ra các hướng nghiên cứu nghiêm túc.
Tokuji Unno và hành trình khoa học từ năm 1977
Nhân vật trung tâm của câu chuyện là cố giáo sư Tokuji Unno, nhà khoa học Nhật Bản dành gần nửa thế kỷ cho một câu hỏi mà hầu như ai cũng từng thực hiện nhưng ít người nghĩ đến: xì mũi thế nào mới thực sự hiệu quả. Ông bắt đầu nghiên cứu từ năm 1977, kiên trì đo lưu lượng và tốc độ luồng khí khi con người xì mũi để phân tích sự khác biệt giữa các cách thực hiện. Gần nửa thế kỷ sau, công trình giúp ông được trao Giải Ig Nobel Y học. Trước khi qua đời năm 2022 ở tuổi 89, Unno là giáo sư danh dự tại Đại học Y khoa Asahikawa. Thành tựu này cũng nối dài chuỗi 20 năm liên tiếp có ít nhất một công dân Nhật Bản nằm trong danh sách những người đoạt Giải Ig Nobel, cho thấy cộng đồng nghiên cứu nước này coi trọng cả những đề tài nhỏ, bất ngờ, nhưng có giá trị tư duy.
Vì sao xì từng bên mũi hiệu quả hơn? Góc nhìn sinh lý học
Kết quả nghiên cứu của Tokuji Unno cho thấy, thay vì xì đồng thời cả hai bên, cách hiệu quả hơn là xì lần lượt từng bên lỗ mũi. Về mặt sinh lý học, điều này hợp lý: khi xì từng bên, áp lực trong đường mũi được phân bố thấp hơn, giúp đẩy dịch nhầy ra ngoài mà không gây tăng áp đột ngột lên xoang hay tai giữa. Ngược lại, xì cùng lúc cả hai bên khiến tốc độ luồng khí tăng mạnh, áp lực vọt lên, có thể làm dịch nhầy bị đẩy ngược vào các khoang lân cận, khiến khó chịu kéo dài. Chính việc đo đạc lưu lượng và tốc độ luồng khí đã biến một quan sát đời thường thành câu trả lời có cơ sở khoa học: phương pháp xì từng bên là lựa chọn an toàn và hữu ích hơn. Công trình nhắc chúng ta rằng những hành động nhỏ trong cuộc sống đều có nền tảng sinh lý học rõ ràng, nếu chịu khó đo và phân tích.
Giải Ig Nobel: cười để thấy khoa học nghiêm túc ở đằng sau
Nhiều người xem Giải Ig Nobel như phiên bản hài hước của Nobel, nhưng bên dưới vẻ ngoài vui nhộn là khung khoa học nghiêm túc. Giải thưởng được tổ chức thường niên từ năm 1991, nổi tiếng với việc vinh danh những nghiên cứu có chủ đề khác thường, hài hước hoặc thoạt nghe khiến nhiều người bật cười. Tuy nhiên, phía sau những đề tài này vẫn là các câu hỏi và phương pháp nghiên cứu khoa học chuẩn mực. Mục tiêu là thu hút công chúng tới những công trình khiến người ta "cười trước, rồi suy nghĩ". Cùng với nghiên cứu xì mũi, Giải Ig Nobel Hóa học còn vinh danh nhóm khoa học quốc tế nghiên cứu về tinh thể sữa của một loài gián. Những đề tài như vậy nhấn mạnh rằng khoa học phổ biến không cần phải xa vời; nó có thể bắt đầu từ sự tò mò về cách xì mũi, cách gián nuôi con, hay bất cứ hành vi tự nhiên nào quanh ta.
Từ xì mũi đến tư duy khoa học: bài học cho mỗi người
Có lẽ điều quan trọng nhất mà nghiên cứu xì mũi của Tokuji Unno mang lại không phải là mẹo sức khỏe, mà là bài học phương pháp. Một câu hỏi tưởng như tầm thường, "xì mũi thế nào cho hiệu quả", đã trở thành chủ đề nghiên cứu khoa học hợp lệ khi được đặt thành giả thuyết, đo lường có hệ thống và phân tích bằng các công cụ sinh lý học. Đây chính là cách khoa học phổ biến nên vận hành: bắt đầu từ quan sát hàng ngày, chuyển thành câu hỏi rõ ràng, rồi dùng phương pháp nghiêm túc để tìm câu trả lời. Công trình được Giải Ig Nobel Y học cho thấy cộng đồng khoa học sẵn sàng ghi nhận những nghiên cứu khiến ta bật cười nhưng sau đó phải suy nghĩ. Kết luận không chỉ là hãy xì từng bên mũi, mà là: nếu bạn thấy điều gì lạ, khó chịu hay chưa hợp lý trong đời sống, đó hoàn toàn có thể là khởi đầu của một nghiên cứu khoa học tiếp theo.
