Tài trợ nên được đánh giá bằng giá trị tạo ra
Tài trợ nghiên cứu khoa học là việc phân bổ nguồn lực cho hoạt động tạo ra tri thức, công nghệ hoặc giải pháp, với hiệu quả cần được đánh giá qua kết quả có ích cho xã hội chứ không chỉ qua quy trình và hồ sơ nghiệm thu. Quan điểm ấy cần trở thành nguyên tắc vận hành, thay vì khẩu hiệu trong các chương trình đổi mới.
Ngày 5-6/11, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia tổ chức Diễn đàn IRIFF 2026 tại Hà Nội; phiên khai mạc quy tụ đại biểu trong nước và quốc tế bàn cách biến đầu tư khoa học thành năng lực nghiên cứu bền vững và sản phẩm hữu ích. Diễn đàn diễn ra khi Việt Nam đẩy nhanh phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo Nghị quyết 57-NQ/TW. Trong bối cảnh đó, số lượng đề tài, biên bản nghiệm thu hay thỏa thuận hợp tác không thể là thước đo thành công cuối cùng.
Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng hiệu quả hợp tác phải được đo bằng chương trình đã triển khai, công nghệ được phát triển và giá trị thực tiễn tạo ra. Đó là cách tiếp cận đúng: câu hỏi không phải một đề tài đã hoàn tất đủ thủ tục chưa, mà là nó giúp cải thiện sản phẩm, năng lực doanh nghiệp hay đời sống người dân ra sao. Nghiên cứu cần khởi đi từ phòng thí nghiệm, nhưng cũng phải lắng nghe nhà máy, bệnh viện và những nhu cầu thường ngày.
Ba bên phải cùng xác định vấn đề và chia sẻ trách nhiệm
Những thách thức như biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng và dịch bệnh vượt khỏi khả năng giải quyết của một quốc gia hay một nhóm nghiên cứu đơn lẻ. Muốn nghiên cứu đi đến ứng dụng, Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp cần tham gia từ đầu: cùng nhận diện nhu cầu, bố trí nguồn lực, thử nghiệm giải pháp rồi chia sẻ lợi ích khi sản phẩm được đưa ra thị trường.
Trong mô hình này, Nhà nước tạo thể chế và cung cấp nguồn lực; giới khoa học phát triển tri thức, công nghệ và giải pháp; doanh nghiệp nêu nhu cầu, đồng đầu tư, kiểm chứng và tiếp nhận kết quả. Doanh nghiệp vì thế không nên chỉ xuất hiện ở chặng cuối để nhận chuyển giao. Nếu không có họ từ khâu xác định đề bài, nhiều kết quả nghiên cứu có thể không phù hợp điều kiện sản xuất hoặc nhu cầu sử dụng.
Điều đó không có nghĩa mọi tài trợ phải chạy theo sản phẩm thương mại tức thời. Nghiên cứu cơ bản cần nguồn vốn ổn định, dài hạn để tri thức mới có thời gian hình thành; nhà khoa học trẻ cũng cần không gian thử nghiệm ý tưởng táo bạo. Một chính sách tốt phải bảo vệ nền tảng ấy, đồng thời tạo lối đi linh hoạt cho nghiên cứu ứng dụng, công nghệ chiến lược và các thử nghiệm có doanh nghiệp tham gia.
Kết nối quỹ để mở rộng quy mô, không chia nhỏ tham vọng
Một quỹ riêng lẻ khó gánh các chương trình lớn đòi hỏi nhiều chuyên môn, thiết bị và thời gian. Kết nối các quỹ nghiên cứu khoa học, phối hợp đánh giá và chia sẻ kinh nghiệm có thể mở rộng nguồn lực, giúp hình thành chương trình quy mô lớn hơn, chất lượng cao hơn và có tác động rộng hơn. Đây là lý do đồng tài trợ khoa học đáng được xem như công cụ thiết kế chương trình, không phải giải pháp tình thế khi một bên thiếu ngân sách.
Các cơ quan tài trợ có thể cùng mở đợt tuyển chọn dự án, phối hợp phản biện, chia sẻ chuyên gia và phân bổ nguồn lực theo thế mạnh. Cách làm ấy cũng có thể tạo danh mục cân bằng: vừa duy trì nghiên cứu cơ bản xuất sắc, vừa hỗ trợ nghiên cứu ứng dụng và công nghệ chiến lược gắn với nhu cầu phát triển. Doanh nghiệp cần tham gia xác định đề bài, thử nghiệm và hoàn thiện công nghệ, chứ không chỉ tiếp nhận kết quả đã hoàn thành.
Muốn cơ chế này đáng tin cậy, tiêu chí cấp vốn phải minh bạch, phù hợp với từng loại nghiên cứu và đánh giá được tiến bộ thực chất. Một chương trình nhiều quỹ cùng góp sức vẫn có thể trở thành thêm một tầng thủ tục nếu các bên chỉ đếm số hồ sơ hoặc dự án. Cần nhìn vào tri thức tạo ra, công nghệ được kiểm chứng và khả năng giải quyết vấn đề cụ thể.
Hợp tác quốc tế phải chuyển thành nghiên cứu chung
Hợp tác nghiên cứu quốc tế chỉ có ý nghĩa khi vượt khỏi những cuộc gặp, trao đổi thông tin và văn bản ký kết để tiến tới chương trình chung, đề xuất dự án chung và chia sẻ nguồn lực. Những vấn đề xuyên biên giới đòi hỏi các nhóm nghiên cứu cùng thiết kế công việc, chia sẻ dữ liệu, chuyên môn và rủi ro; nếu không, hợp tác dễ dừng ở mức kết nối hình thức.
Diễn đàn IRIFF dự kiến được tổ chức hai năm một lần, với định hướng chuyển trao đổi chính sách thành các hoạt động cụ thể như đồng tài trợ, đề xuất chung, trao đổi chuyên gia và kết nối nhóm nghiên cứu. Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia cùng Quỹ Khoa học quốc gia Thụy Sĩ đang tìm hiểu khả năng mở đợt kêu gọi đề xuất chung lần thứ ba vào năm 2027, tùy thuộc các thỏa thuận cần thiết.
Đây là hướng đi đáng khuyến khích, nhưng kết quả phải được kiểm chứng qua dự án thực sự được triển khai và lợi ích được chia sẻ. Cải cách tài trợ chỉ thành công khi thủ tục phục vụ nghiên cứu, thay vì nghiên cứu phục vụ thủ tục. Kết nối công-tư, phối hợp giữa các quỹ và hợp tác quốc tế cần cùng hướng về một chuẩn chung: giải quyết vấn đề có thật bằng kết quả đo lường được.
