130 năm lịch sử, một dấu mốc đáng nhớ
Quốc Học Huế là ngôi trường phổ thông lâu đời ở cố đô, thành lập ngày 23 tháng 10 năm 1896 dưới triều vua Thành Thái, nơi dấu ấn giáo dục đan xen với lịch sử hiện đại của đất nước. Năm 2026, trường kỷ niệm 130 năm thành lập và được trao Huân chương Độc lập hạng Ba; đó không chỉ là dịp tôn vinh thành tích, mà còn nhắc rằng truyền thống chỉ có ý nghĩa khi tiếp tục được vun đắp. Các hoạt động kỷ niệm diễn ra từ ngày 22 đến 24 tháng 10, gồm triển lãm chuyên đề về hành trình 130 năm, hội trại cựu học sinh, giao lưu thể thao, văn nghệ và hội thảo chuyên môn. Lịch sử Quốc Học Huế không nằm yên trong những mốc ngày tháng: trường vẫn tiếp tục bồi dưỡng học sinh và khẳng định vị trí trong giáo dục chất lượng cao.
Từ mái trường này, nhiều thế hệ học sinh trưởng thành trong tri thức, nhân cách và lòng yêu nước. Học sinh hiện nay tiếp tục đạt kết quả nổi bật tại các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, Olympic quốc tế và những sân chơi trí tuệ uy tín. Bởi vậy, 130 năm Quốc Học không nên chỉ được nhìn như một con số tròn; đó là thước đo sức bền của một truyền thống giáo dục qua nhiều biến động.
Hai mái trường, hai thế hệ học trò
Câu chuyện về Quốc Học còn gắn với trường Đồng Khánh, ngôi trường nữ sinh ở gần bên. Con đường Nguyễn Trường Tộ chạy giữa hai trường, tạo nên một không gian học đường chung dù mỗi nơi có nếp sống riêng. Sự gần gũi ấy vượt khỏi ranh giới địa lý: tư liệu ghi nhận hàng trăm cặp đôi nên duyên từ hai mái trường, trong đó có những nhân vật được biết đến rộng rãi như Hà Huy Tập – Nguyễn Thị Giáo và Võ Nguyên Giáp – Nguyễn Thị Minh Thái.
Mối duyên Cao Văn Khánh – Nguyễn Thị Ngọc Toản là một lát cắt đặc biệt. Ông Khánh học Quốc Học; bà Toản, tên khai sinh Tôn Nữ Ngọc Toản, học Đồng Khánh và cũng từng học Quốc Học. Sau những ngả đường cách mạng và kháng chiến, hai người tổ chức đám cưới ngày 22 tháng 5 năm 1954 tại căn hầm trước kia của tướng Pháp Đờ Cát. Câu chuyện ấy khiến quan hệ giữa hai trường hiện lên không chỉ như một nét quy hoạch của Huế, mà còn như một phần đời sống xã hội được lịch sử lưu giữ.
Mái trường đỏ bên sông Hương, di sản sống của Huế
Những dãy nhà đỏ trầm bên sông Hương tạo nên vẻ cổ kính khó tách rời khỏi hình ảnh Quốc Học. Trường được xây dựng lại từ đầu thế kỷ XX và được xem là một trong những công trình kiến trúc đẹp của cố đô. Giá trị của nơi này không chỉ nằm ở mặt tiền bắt mắt: khuôn viên, kiến trúc và lịch sử học đường cùng tạo nên một không gian khiến người tham quan cảm nhận được nhiều lớp thời gian.
Di tích Quốc Học Huế được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1990, rồi được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2020. Đây là ngôi trường duy nhất tại Việt Nam mang danh hiệu ấy; việc xếp hạng được xác lập trong Hệ thống di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Huế, chứ không phải một danh hiệu tách rời hệ thống. Trường từng mang các tên Pháp tự Quốc học Trường môn, Collège Quốc học và Lycée Khải Định trước khi trở lại tên Quốc Học.
Sức hút của di sản cũng đòi hỏi sự tôn trọng với nơi học tập đang hoạt động. Du khách nên chọn các buổi chiều từ thứ Hai đến thứ Bảy; riêng Chủ nhật, trường mở cửa cả ngày để tham quan. Quốc Học đáng được ghé thăm không chỉ để chụp ảnh, mà để nhìn thấy cách một ngôi trường có thể gìn giữ ký ức mà vẫn tiếp tục làm nhiệm vụ giáo dục.
Kết luận: di sản chỉ sống khi được tiếp nối
Từ ngày thành lập dưới triều Thành Thái đến lễ kỷ niệm 130 năm và Huân chương Độc lập hạng Ba, Quốc Học Huế kết nối lịch sử giáo dục với những câu chuyện của con người và vẻ đẹp kiến trúc bên sông Hương. Mối liên hệ với trường Đồng Khánh làm ký ức ấy gần gũi hơn; danh hiệu di tích quốc gia đặc biệt nhắc rằng vẻ đẹp này cần được gìn giữ. Nhưng giá trị lớn nhất của Quốc Học không chỉ nằm ở tuổi đời hay những dãy nhà cổ: đó là khả năng truyền lại tinh thần học tập, lòng yêu nước và trách nhiệm với các thế hệ sau.
