Gameshow lịch sử học sinh: Di sản không thể tiếp tục đứng yên
Gameshow lịch sử học sinh là những sân chơi được thiết kế theo định dạng thi đố, trò chơi tương tác giáo dục và trải nghiệm lịch sử trực tiếp, trong đó kiến thức về di sản văn hóa, nhân vật và sự kiện lịch sử được biến thành thử thách, nhiệm vụ và màn nhập vai để người trẻ vừa chơi vừa học một cách chủ động, sinh động và có cảm xúc. Các trường học và đại học đang dùng định dạng này không phải để “mềm hóa” lịch sử cho vui, mà để buộc học sinh bước vào đối thoại với quá khứ thay vì chỉ chép lại đáp án trong sách giáo khoa. Nếu không mạnh dạn biến di sản thành một cuộc chơi có luật, có cạnh tranh và có cảm xúc, chúng ta sẽ tiếp tục chứng kiến những giờ lịch sử bị bỏ quên. Gameshow là lời thách thức với lối dạy học thuộc lòng: hoặc thay đổi, hoặc chấp nhận để lịch sử trôi tuột khỏi đời sống học sinh.
Từ màn hình truyền hình đến câu lạc bộ: Sức sống của "Dân ta phải biết sử ta"
Nếu phải chọn một chương trình mở đường cho làn sóng gameshow lịch sử học sinh, “Dân ta phải biết sử ta” là cái tên không thể bỏ qua. Lên sóng từ năm 2020, chương trình nhanh chóng thu hút đông đảo khán giả, đặc biệt là học sinh, sinh viên. Đây không chỉ là vài câu hỏi trắc nghiệm khô khan; kiến thức lịch sử và văn hóa dân tộc được chuyển tải bằng hình thức sinh động, gần gũi, tạo cảm giác lịch sử là câu chuyện đang diễn ra chứ không phải bài kiểm tra phải vượt qua. Sức lan tỏa của chương trình đủ mạnh để năm 2025, một câu lạc bộ cùng tên được thành lập tại Trường Đại học Khoa học (Đại học Thái Nguyên), thu hút 118 thành viên. Những buổi sinh hoạt, giao lưu, thi tìm hiểu và gameshow nội bộ đã biến việc ôn tập lịch sử thành hoạt động xã hội: sinh viên đặt câu hỏi, tranh luận, phản biện, rèn kỹ năng làm việc nhóm, thay vì ngồi chờ thầy cô giảng giải. Khi một gameshow truyền hình bước ra khỏi studio, tiếp tục sống trong câu lạc bộ, đó là bằng chứng rõ ràng rằng người trẻ sẽ đến với lịch sử nếu có cơ chế chơi – chứ không phải chỉ có thi.
Cuộc thi di sản văn hóa: Văn Miếu không chỉ là nơi chụp ảnh kỷ yếu
Trong bối cảnh học sinh ngày càng xa rời các di tích, Hà Nội chọn một hướng đi khác: biến di sản thành cuộc thi. Tối 27/9, tại hồ Văn trong quần thể Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức lễ khai mạc cuộc thi “Tìm hiểu Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám”. Mục tiêu không chỉ là kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám, mà là giúp học sinh hiểu sâu hơn lịch sử, văn hóa và truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng nhân tài. Điều quan trọng là format: kiến thức về di sản được chuyển thành nhiệm vụ yêu cầu trình bày, làm việc nhóm, tư duy sáng tạo; câu chuyện về các bậc hiền tài, bia tiến sĩ trở nên dễ tiếp cận hơn với học sinh. Cuộc thi thu hút các đội đến từ ba trường THCS Chu Văn An, mỗi đội 10 học sinh tham gia. Thay vì chỉ nghe thuyết minh, các em phải biến hiểu biết của mình thành sản phẩm, phần trình diễn. Đây là cuộc thi di sản văn hóa theo đúng nghĩa: học để có thể bảo tồn, chứ không học để điểm số đẹp trên giấy.
Trải nghiệm lịch sử trực tiếp: Từ "Sen trong đá" đến mô hình "2 lần chạm"
Những nơi đang đi nhanh nhất trong đổi mới dạy lịch sử đều có một điểm chung: họ buộc học sinh phải chạm vào lịch sử. Tại Trường THCS Ngô Sĩ Liên (Hà Nội), triển lãm “Sen trong đá: Tâm sáng, lòng son” được Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam phối hợp Hội Di sản Văn hóa Việt Nam đưa thẳng vào không gian trường học. Các câu chuyện của 25 nữ tù chính trị trong hai cuộc kháng chiến, từ Nguyễn Thị Minh Khai đến Võ Thị Sáu, không còn là dòng chữ trong sách mà là ảnh, ký ức, lựa chọn và số phận được học sinh quan sát, khám phá, rồi nhập vai trên sân khấu. Lịch sử trở thành trải nghiệm trực tiếp, gần gũi, nơi các em tự kể lại quá khứ bằng ngôn ngữ của mình. Theo các chương trình diễn ra trong tháng 9, khoảng 1.000 học sinh đã tham gia các hoạt động kết hợp lịch sử, văn hóa, di sản, đọc sách và trải nghiệm. Song song, ở nhiều địa phương khác, học sinh được tiếp cận bảo tàng qua trò chơi, nhiệm vụ khám phá, thậm chí “xuyên không” bằng công nghệ AI. Đó không phải là hiệu ứng phụ, mà là lựa chọn: chấp nhận rằng trải nghiệm lịch sử trực tiếp hiệu quả hơn mọi bài giảng đọc – chép.
Sinh viên kể chuyện Cần Giuộc: Gameshow trải nghiệm và trách nhiệm với di sản địa phương
Nếu ở trường phổ thông, lịch sử đang được “lên sóng” bằng câu chuyện nữ anh hùng hay bia tiến sĩ, thì ở các trường đại học TP.HCM, sinh viên lại chọn một mặt trận khác: văn hóa địa phương. Gameshow trải nghiệm “Truy tìm mật lệnh” ra đời từ tình yêu sâu sắc của nhóm sinh viên dành cho Cần Giuộc. Họ nhận ra rằng những câu chuyện về lịch sử, văn hóa và con người nơi đây còn nhiều góc nhìn thú vị chưa được kể cho giới trẻ. Mô hình trải nghiệm “2 lần chạm” là lời đáp: lần đầu người chơi được nghe giới thiệu, lần sau chính những thông tin ấy trở thành dữ kiện cho thử thách, buộc người chơi quan sát, vận động, xâu chuỗi chi tiết để tự tìm đáp án. Nhờ cách lồng ghép này, lịch sử không bị nhồi như bài học riêng lẻ mà trở thành một phần tự nhiên của cuộc chơi, khiến người tham gia từng bước mở ra những dấu ấn đặc trưng của Cần Giuộc. Đây là cuộc thi di sản văn hóa theo kiểu mới: phi lợi nhuận, do sinh viên thiết kế, cân bằng giữa tính giải trí và sự tôn trọng giá trị lịch sử. Nếu các địa phương chờ đợi sách giáo khoa làm hộ việc bảo tồn, họ sẽ đi sau những nhóm sinh viên đang tự mình biến quê hương thành sân khấu lịch sử.
