Từ bệnh viện đến ngôi nhà: vì sao phải đổi cách chăm sóc người cao tuổi
Chăm sóc người cao tuổi tại nhà và trong cộng đồng là mô hình tổ chức dịch vụ y tế và hỗ trợ sinh hoạt ngay tại nơi người cao tuổi sinh sống, kết nối trạm y tế cơ sở, gia đình, tình nguyện viên và các dịch vụ xã hội để đáp ứng nhu cầu chăm sóc dài hạn, đặc biệt cho những người suy giảm vận động, mắc bệnh mạn tính hoặc sống cô đơn. Với người cao tuổi suy giảm khả năng vận động, mắc bệnh nặng hoặc cần hỗ trợ trong sinh hoạt, việc di chuyển đến cơ sở y tế là trở ngại lớn. Nếu tiếp tục coi bệnh viện là trung tâm, chúng ta đang ép một nhóm dân số yếu nhất phải tự vượt qua rào cản đi lại, xếp hàng, chờ đợi. Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh, cách tiếp cận này không chỉ thiếu nhân văn mà còn thiếu hiệu quả, tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế và an sinh.
Già hóa dân số nhanh: con số biết nói và áp lực lên hệ thống chăm sóc
Già hóa dân số không còn là cảnh báo xa xôi, mà là thực tế đang diễn ra. Năm 2025, cả nước có khoảng 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 16% dân số. Dự báo đến năm 2036, Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn dân số già; đến năm 2050, người cao tuổi có thể chiếm trên 25% tổng dân số. Tuổi thọ trung bình đạt khoảng 74,7 tuổi, nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 65,4 năm. Câu chuyện không chỉ là sống lâu hơn, mà là sống thêm gần chục năm với nhiều bệnh mạn tính, suy giảm vận động, cần chăm sóc dài hạn. Thực tế này cho thấy nhu cầu chăm sóc sức khỏe, chăm sóc dài hạn và các dịch vụ hỗ trợ xã hội đối với người cao tuổi ngày càng tăng, đặt ra áp lực lớn lên hệ thống an sinh xã hội và y tế. Nếu không chuyển trọng tâm sang chăm sóc người cao tuổi tại nhà và chăm sóc cộng đồng, hệ thống viện dưỡng lão và bệnh viện sẽ nhanh chóng quá tải.
Quyết định 1976 và mô hình 5 tầng: đặt y tế cơ sở làm đầu mối
Điểm tích cực là chính sách đang bắt đầu đi trước nhu cầu. Ngày 1.7.2026, Bộ Y tế ban hành Quyết định số 1976/QĐ-BYT về hướng dẫn chuyên môn chăm sóc người cao tuổi tại nhà, tại cộng đồng. Hướng dẫn này nêu rõ ba hình thức: chăm sóc tại nhà, câu lạc bộ chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng và điểm chăm sóc người cao tuổi ban ngày. Trạm y tế cấp xã được giao vai trò tuyến đầu: tuyên truyền, tư vấn, tập huấn, hỗ trợ kỹ thuật và phân công người thực hiện chăm sóc tại nhà, tại điểm ban ngày theo chế độ kiêm nhiệm, luân phiên. Đây là bước chuyển quan trọng: chăm sóc người cao tuổi không còn là việc riêng của gia đình hay viện dưỡng lão, mà trở thành nhiệm vụ có tổ chức của hệ thống y tế cơ sở. Tại TP. Hồ Chí Minh, mô hình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi theo 5 tầng cho thấy hướng tổ chức dịch vụ từ gia đình đến bệnh viện, cho phép người cao tuổi được hỗ trợ phù hợp khi nhu cầu thay đổi, thay vì bị bỏ rơi giữa các tuyến.
Từ hỗ trợ sinh hoạt hàng ngày đến công nghệ ICOPE: chăm sóc tại nhà không chỉ là "trông nom"
Nhiều người vẫn nghĩ chăm sóc người cao tuổi tại nhà chỉ là nấu ăn, tắm rửa, trông coi. Thực tế, nội dung chăm sóc trong sinh hoạt hàng ngày đã được chuẩn hóa: hỗ trợ ăn uống, vệ sinh, di chuyển, tránh ngã và dùng thuốc theo đơn, đồng thời quan tâm đến sức khỏe tinh thần, duy trì kết nối xã hội. Kết quả sàng lọc sức khỏe được gửi về trạm y tế cấp xã để đánh giá suy giảm, xác định nhu cầu chăm sóc và tư vấn chuyển tuyến khi cần. Ứng dụng ICOPE do WHO xây dựng và được WHO Việt Nam dịch sang tiếng Việt đang được dùng cho y tế cơ sở, giúp nhân viên y tế, cộng tác viên dân số, nhân viên công tác xã hội và tình nguyện viên sàng lọc suy giảm năng lực nội tại của người cao tuổi và xây dựng kế hoạch chăm sóc phù hợp. Việc kết nối nơi ở với dịch vụ y tế gợi mở cách giảm những chuyến đi khám vất vả cho người mắc bệnh mạn tính, đang phục hồi chức năng hoặc đi lại khó khăn. Đây là chăm sóc cộng đồng đúng nghĩa, chứ không phải dịch vụ tại nhà mang tính tự phát.
Cơ sở cao cấp, kinh tế bạc và bài toán chính sách dài hạn
Ở đô thị lớn, các mô hình chăm sóc người cao tuổi cao cấp bắt đầu xuất hiện, cho thấy thị trường dịch vụ đang chuyển động. Tại Hà Nội, Tổ hợp chăm sóc sức khỏe HANDICO Hà Nội ở Giảng Võ là một ví dụ về kết hợp khám, chữa bệnh, phục hồi chức năng và dưỡng cư tại cùng một địa điểm. Tổ hợp tích hợp Phòng khám Đa khoa Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, dịch vụ trị liệu, phục hồi chức năng và khu căn hộ dưỡng cư; Giám đốc bệnh viện dùng cách nói "đưa bệnh viện về nhà" khi mô tả mô hình này. Ở tầm chính sách, Bộ Y tế đã tiến hành tổng kết việc thi hành Luật Người cao tuổi số 39/2009/QH12, làm cơ sở nghiên cứu, đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật nhằm đáp ứng những yêu cầu mới từ thực tiễn, chuyển từ tư duy bảo trợ xã hội sang chủ động thích ứng với già hóa dân số. Bộ Y tế kiến nghị Quốc hội xem xét đưa dự án Luật sửa đổi, bổ sung Luật Người cao tuổi vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh trong thời gian sớm nhất. Nếu khung pháp lý mới thực sự lấy người cao tuổi làm trung tâm, gia đình và cộng đồng làm nền tảng, thì chăm sóc tại nhà và cộng đồng sẽ không chỉ là giải pháp tình thế, mà trở thành trụ cột của hệ thống chăm sóc dài hạn.
