Già hóa dân số Việt Nam: vì sao phải đặt chăm sóc tại nhà lên hàng đầu?
Chăm sóc người cao tuổi tại nhà và trong cộng đồng là mô hình tổ chức dịch vụ y tế cộng đồng và hỗ trợ sinh hoạt ngay tại nơi ở, giúp người cao tuổi, đặc biệt là người suy giảm chức năng hoặc mắc bệnh mạn tính, được theo dõi sức khỏe, quản lý bệnh, phục hồi chức năng và duy trì kết nối xã hội mà không phụ thuộc hoàn toàn vào bệnh viện hay các cơ sở lưu trú chuyên biệt. Già hóa dân số Việt Nam không còn là dự báo xa xôi mà đang diễn ra với tốc độ đáng lo. Theo dự báo của Liên Hợp Quốc, tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên có thể tăng từ 9% năm 2024 lên 21% năm 2050. Diễn biến này đồng nghĩa nhu cầu chăm sóc dài hạn sẽ bùng nổ, trong khi hệ thống y tế vẫn quen với tư duy “khám – chữa – cho về”. Nếu tiếp tục coi bệnh viện là trung tâm, người cao tuổi đi lại khó khăn sẽ bị bỏ lại phía sau. Câu hỏi không còn là “có già hóa hay không”, mà là “chúng ta sẽ chăm sóc thế nào khi già hóa đến rất nhanh?”.
Từ bệnh viện sang cuộc sống hàng ngày: bài học Nhật Bản cho Việt Nam
Nhật Bản đã đi trước Việt Nam hơn hai thập kỷ trong đối mặt với già hóa dân số và cái giá phải trả cho việc chậm chuyển đổi mô hình chăm sóc là rất rõ. Tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên ở Nhật tăng từ 14,6% năm 1995 lên 29,4% năm 2025, tương đương khoảng 36,2 triệu người. Theo ông Nakamura Shintaro, cố vấn cấp cao về an sinh xã hội của JICA, già hóa tác động đồng thời đến y tế, chăm sóc dài hạn, thị trường lao động và tài chính công. Nhật đã buộc phải chuyển từ cách tiếp cận chỉ tập trung điều trị tại bệnh viện sang chăm sóc liên tục, kết nối bệnh viện, y tế cơ sở và dịch vụ chăm sóc tại nhà. Đối với người cao tuổi mắc nhiều bệnh mạn tính, như tăng huyết áp cần dùng thuốc lâu dài và theo dõi thường xuyên, quá trình điều trị không thể kết thúc ở thời điểm xuất viện. Nếu Việt Nam không sớm thay đổi, chúng ta sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn: bệnh viện quá tải, người bệnh ra viện rồi tái nhập viện vì không được quản lý bệnh mạn tính và hỗ trợ sinh hoạt phù hợp tại nhà.
Quyết định 1976/QĐ-BYT: bước ngoặt nhưng chưa đủ cho chăm sóc dài hạn
Ngày 1.7.2026, Bộ Y tế ban hành Quyết định 1976/QĐ-BYT hướng dẫn chuyên môn chăm sóc người cao tuổi tại nhà, tại cộng đồng. Đây là bước đi đúng hướng, thừa nhận chăm sóc người cao tuổi không thể chỉ diễn ra trong phòng khám. Hướng dẫn nêu rõ ba hình thức: chăm sóc tại nhà, tại câu lạc bộ chăm sóc người cao tuổi trong cộng đồng và tại điểm chăm sóc ban ngày. Trạm y tế cấp xã trở thành đầu mối tuyên truyền, tư vấn, tập huấn, hỗ trợ kỹ thuật và phân công người thực hiện chăm sóc tại nhà, tại điểm ban ngày theo chế độ kiêm nhiệm, luân phiên. Về mặt nguyên tắc, mô hình này giúp kết nối nhu cầu từng gia đình với nguồn lực chăm sóc trên địa bàn, từ người thân, người giúp việc đến cộng tác viên dân số và nhân viên y tế thôn bản. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở hướng dẫn kỹ thuật mà không có chính sách chăm sóc dài hạn, bảo hiểm và nguồn nhân lực chuyên nghiệp, chăm sóc người cao tuổi tại nhà sẽ vẫn là “phần việc thêm” cho một hệ thống y tế cơ sở vốn đã quá tải.
Chăm sóc tại nhà và cộng đồng: lối đi cho người cao tuổi khó di chuyển, mắc bệnh mạn tính
Điểm mạnh nhất của chăm sóc người cao tuổi tại nhà là giải quyết rào cản đi lại – vấn đề ít được nhìn thẳng trong các cuộc bàn về già hóa dân số Việt Nam. Khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện vấn đề, nhưng sau buổi khám, người cao tuổi sống một mình, đi lại khó khăn hoặc phụ thuộc vào người chăm sóc vẫn cần được hỗ trợ thường xuyên. Việc kết nối nơi ở với dịch vụ y tế giúp giảm những chuyến đi khám vất vả cho người mắc bệnh mạn tính, đang phục hồi chức năng hoặc suy giảm khả năng di chuyển. Hướng dẫn mới cho phép người còn khả năng tự chăm sóc được tư vấn để tự chăm sóc; người suy giảm năng lực nội tại được người thân hoặc người giúp việc chăm sóc theo nội dung tập huấn từ trạm y tế. Với người cao tuổi cô đơn, không có người chăm sóc, trạm y tế phải phân công người hỗ trợ tại nhà. Nếu được tổ chức tốt, mạng lưới này sẽ trở thành “hệ thống thần kinh” của dịch vụ y tế cộng đồng, giúp quản lý bệnh mạn tính, phục hồi chức năng và chăm sóc tinh thần ngay trong đời sống hàng ngày.
Từ thí điểm đến hệ thống: Việt Nam cần dám coi chăm sóc dài hạn là trách nhiệm xã hội
Kinh nghiệm Nhật Bản cho thấy chăm sóc người cao tuổi phải được coi là trách nhiệm của toàn xã hội, không thể khoán cho từng gia đình. Quốc gia này đã xây dựng hệ thống bảo hiểm chăm sóc dài hạn, bao phủ từ quản lý chăm sóc, điều dưỡng, phục hồi chức năng tại nhà đến chăm sóc ban ngày và lưu trú ngắn hạn. Ông Nakamura Shintaro cho rằng Việt Nam cần ưu tiên ba vấn đề: nâng cao năng lực sản xuất, xây dựng chính sách chăm sóc dài hạn và đào tạo nguồn nhân lực. Ở cấp địa phương, một số nơi đã bắt đầu đi theo hướng này. Tại TP. Hồ Chí Minh, mô hình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi theo 5 tầng – từ tự chăm sóc, chăm sóc hỗ trợ tại cộng đồng, chăm sóc tại nhà, cơ sở lưu trú đến điều trị tại bệnh viện – cho thấy cách tổ chức dịch vụ từ gia đình đến bệnh viện. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030, mỗi phường, xã có ít nhất một điểm chăm sóc người cao tuổi ban ngày và 90% trạm y tế có đội chăm sóc sức khỏe liên tục; đến năm 2035, 100% bệnh viện đa khoa hạng II trở lên có khoa Lão khoa. Đây là những cam kết đáng chú ý, nhưng để không trở thành khẩu hiệu, Việt Nam phải dám đầu tư vào chăm sóc dài hạn như một trụ cột an sinh, chứ không phải phụ lục của y tế chữa bệnh.
