Thưởng thức âm nhạc cổ điển là gì dưới góc nhìn mỹ học?
Thưởng thức âm nhạc cổ điển từ góc nhìn mỹ học là quá trình người nghe chủ động dùng hiểu biết, sự cởi mở và tập trung để gặp gỡ tác phẩm như một đối thoại tinh thần, trong đó cấu trúc âm thanh, ý niệm sáng tác và kinh nghiệm sống của chính mình hòa vào nhau, tạo nên cảm giác về cái đẹp không chỉ mang tính khoái cảm nhất thời mà còn nuôi dưỡng chiều sâu tâm hồn và khả năng phán đoán thẩm mỹ.
Nếu coi nhạc cổ điển là “khó nghe” thì vấn đề thường không nằm ở bản nhạc, mà ở cách ta tiếp cận. Mỹ học âm nhạc nhắc rằng cái đẹp không đồng nghĩa với “cái mình thích ngay lập tức”, và năng lực cảm thụ có thể rèn luyện được. Khi nghe Beethoven, Tchaikovsky hay Mahler, ta không chỉ tiếp nhận âm thanh, mà còn bước vào thế giới nội tâm, lịch sử và thiên nhiên mà họ đã sống cùng. Vì vậy, thưởng thức âm nhạc cổ điển là một kỹ năng sống, không phải đặc quyền của giới chuyên môn.
Mỹ học âm nhạc: Quan hệ giữa tác phẩm và người nghe
Mỹ học âm nhạc đặt câu hỏi: vì sao một bản giao hưởng có thể làm ta rơi nước mắt, trong khi người khác lại thấy “bình thường”? Bài tiểu luận về mỹ học khẳng định cảm thụ cái đẹp là sự thống nhất giữa chủ quan và khách quan: người nghe có năng lực, còn tác phẩm có giá trị thẩm mỹ riêng. Nói thẳng: không phải mọi thứ ta nghe đều đáng công luyện kỹ năng nghe nhạc, nhưng cũng không phải mọi khó chịu ban đầu đều chứng minh tác phẩm “dở”.
Âm nhạc, theo phân tích, được tạo nên bởi biến đổi của âm sắc, giai điệu và tiết tấu; thiếu một trong ba, nó không còn là đối tượng mà tác giả muốn bàn tới. Ở tầng “vẻ đẹp thuần túy”, âm nhạc tác động trực tiếp lên giác quan, đem lại dễ chịu, yên tĩnh hay phấn khích. Ở tầng “vẻ đẹp phụ thuộc”, nhạc chương trình hay ca khúc lại gắn với ý niệm, câu chuyện, đòi hỏi ta phải đồng cảm, hình dung tâm trạng người sáng tác để đạt trạng thái “vật và ta hợp nhất”.
Hiểu biết, cởi mở và tập trung: Ba năng lực cốt lõi
Khả năng thưởng thức âm nhạc có thể được vun bồi bằng hiểu biết, sự cởi mở và tập trung. Đây không phải khẩu hiệu, mà là ba năng lực rất cụ thể. Hiểu biết giúp tai nghe “tinh” hơn: giống như đọc thơ mới, ta phải hiểu chữ, nghĩa, rồi cách ẩn dụ, so sánh thì mới thấy đẹp; người thiếu nền tảng ngôn ngữ dễ vội kết luận thơ không đẹp. Nghe nhạc cổ điển cũng vậy: không hiểu cấu trúc, bối cảnh, ta dễ bỏ qua cái đẹp.
Sự cởi mở thể hiện ở thái độ đồng cảm, gạt bớt định kiến để âm nhạc có cơ hội đến gần mình. Tập trung là điều kiện không thể thiếu: nếu đang nghe giao hưởng mà đứng dậy pha cà phê, những biến hóa tinh tế của hình nhạc sẽ trôi qua không dấu vết. Nói cách khác, kỹ năng nghe nhạc là kỹ năng chú ý: ai chỉ nghe “cho có” thì sẽ chỉ nhận được một phần rất nhỏ vẻ đẹp mà tác phẩm mang trong mình.
Từ bước chân sáng tác đến tai nghe: Beethoven, Tchaikovsky, Mahler
Để thưởng thức âm nhạc cổ điển sâu hơn, ta nên nhìn vào cách các nhà soạn nhạc sống cùng tác phẩm của họ. Tchaikovsky, Mahler và Beethoven đều coi những cuộc đi bộ là một phần của quá trình sáng tác, chứ không chỉ là vận động thể chất. Tchaikovsky đi bộ hằng ngày, khoảng 45 phút buổi sáng rồi lại ra ngoài sau bữa trưa, bất kể thời tiết; ông nhấn mạnh sự kiên trì làm việc thay vì ngồi chờ cảm hứng rơi xuống.
Mahler thường đi bộ dài trong thiên nhiên, mang theo sổ tay để ghi lại những nét giai điệu lóe lên trên đường. Beethoven cũng thích đi bộ quanh vùng rừng đồi gần Vienna, luôn mang sổ và bút chì để ghi kịp ý nhạc khi rời xa bàn làm việc. Giao hưởng số 6 “Đồng quê” của ông gợi những trải nghiệm thôn dã, từ cảnh bên suối đến cuộc vui dân làng, như một bản “nhật ký cảm xúc” về thiên nhiên hơn là ghi âm hiện thực. Khi biết điều này, người nghe sẽ nhận ra mỗi câu nhạc là kết tinh của lao động, quan sát và chiêm nghiệm, không phải sản phẩm ngẫu hứng vô định.
Rèn kỹ năng nghe nhạc cổ điển: Một lộ trình thực hành
Nếu chấp nhận rằng năng lực cảm thụ có thể rèn luyện, ta cần một lộ trình cụ thể. Trước hết, hãy nghe vì chính âm nhạc, đừng vì “chứng tỏ trình độ”. Chọn một bản giao hưởng hay concerto, tắt thông báo điện thoại, đặt mình vào trạng thái chú ý trọn vẹn. Như lời khuyên trong một buổi hòa nhạc gia đình, đừng bỏ giữa chừng để pha cà phê, bởi vẻ đẹp biến hóa của hình nhạc có thể bị bỏ lỡ ngay lúc ấy.
Tiếp theo, luyện đồng cảm: thử hình dung tâm trạng sáng tác, bối cảnh thiên nhiên hay câu chuyện đằng sau bản nhạc. Khi nghe Beethoven, Tchaikovsky, Mahler, hãy nhớ đến những bước chân, cuốn sổ tay và sự kiên trì mà họ đã bỏ vào từng nốt nhạc. Cuối cùng, điều quan trọng nhất là nghe nhiều; nhờ vậy ta mới vun bồi được nền tảng sâu, để sớm nhận ra điều kỳ diệu trong âm nhạc. Thưởng thức âm nhạc cổ điển không phải cuộc chạy nước rút, mà là hành trình dài, nơi mỗi lần nghe là một lần ta tinh tế hơn với chính đời sống nội tâm của mình.
