Từ tầng hầm Harvard đến túp lều Montana: bộ phim đang nói gì?
Unabomber Netflix series là bộ phim truyện xoay quanh hành trình hình thành tư tưởng cực đoan của Ted Kaczynski, đặt song song tuổi trẻ ở Harvard, thí nghiệm tâm lý gây tranh cãi và những năm ẩn dật trong túp lều rừng trước khi trở thành kẻ khủng bố thư bom khét tiếng. Bộ phim dựng nên hai không gian đối lập: một tầng hầm của Đại học Harvard khoảng năm 1960, nơi một giáo sư ngồi đối diện chàng trai 16 tuổi và có chủ ý "tháo dỡ" con người cậu; căn phòng kia là túp lều cô độc giữa rừng Montana ba mươi năm sau, nơi các đặc vụ liên bang khép lại cuộc truy lùng kéo dài nhiều thập kỷ. Lựa chọn kể chuyện từ hai căn phòng là tuyên ngôn mạnh mẽ: hiện trường tội ác nằm ở chỗ bưu kiện chứa thuốc nổ, hay ở nơi một thiếu niên bị biến thành đối tượng thí nghiệm.
Thí nghiệm tâm lý Harvard: khoa học hay bạo lực tinh thần được hợp thức hóa?
Trung tâm đạo đức của bộ phim nằm ở thí nghiệm tâm lý Harvard mà Ted Kaczynski tham gia khi mới 16 tuổi. Từ năm 1959 đến 1962, giáo sư Henry Murray buộc một nhóm sinh viên trải qua các cuộc thẩm vấn có chủ đích thù địch, được thiết kế để tấn công vào niềm tin và hình ảnh bản thân mà họ đã thành thật viết ra. Kaczynski là một trong những người trẻ nhất và bị đưa vào guồng tra tấn tâm lý suốt ba năm liên tiếp. Trước đó, Murray từng đánh giá điệp viên cho Văn phòng Dịch vụ Chiến lược – tiền thân của CIA – và công trình trong khuôn viên Harvard của ông được gắn với văn hóa nghiên cứu thời Chiến tranh Lạnh đã đẻ ra cái tên MKUltra. Khi Unabomber cho Henry Murray, qua diễn xuất của Russell Crowe, tiến hành thí nghiệm tâm lý ngụy trang dưới dạng tranh luận triết học, bộ phim đặt ra một cáo trạng không nhẹ tay nhắm vào tham vọng kiểm soát con người của khoa học tâm lý.
Thiên tài lạc lối: khi phim dám truy nguồn trách nhiệm
Điểm đáng khen của tài liệu Unabomber dạng phim truyện này là từ chối biến Ted Kaczynski thành quái vật đơn tuyến. Bộ phim nhấn mạnh cậu bé thần đồng vào Harvard năm 16 tuổi, bị lột trần bản ngã trong phòng thí nghiệm, trước khi biến thành người đàn ông trong túp lều gài bom thư. Từ năm 1978 đến 1995, 16 quả bom thư của Kaczynski giết ba người và làm bị thương 23 người; đó là tội ác không thể biện minh. Nhưng khi camera quay trở lại tầng hầm Harvard, câu hỏi khó chịu xuất hiện: hệ thống giáo dục ưu tú và giới nghiên cứu đã góp phần nào trong việc tạo ra một kẻ khủng bố nội địa có mật danh UNABOM? Theo một nguồn phê bình, phim "paint a picture of a young Kaczynski as both a victim and a villain", một nạn nhân và đồng thời là kẻ gây hại. Đó là cách kể chuyện dám chạm tới vùng xám đạo đức mà nhiều Netflix documentary phạm nhân thường né tránh.
Bản tuyên ngôn, công nghệ và nỗi ám ảnh hiện tại
Nếu phần điều tra FBI trong phim hơi nhạt, thì Unabomber lại làm một việc quan trọng: kéo bản tuyên ngôn Industrial Society and Its Future trở lại bàn tranh luận. Năm 1995, Kaczynski buộc các báo lớn đăng tài liệu Unabomber dài khoảng 35.000 từ về hiểm họa của công nghệ; văn phong trong đó giúp anh trai David nhận ra và báo cho FBI nghi ngờ về Ted. Bản tuyên ngôn lập luận rằng con người đang bị ép tạo ra các cỗ máy sẽ đe dọa tiềm năng và tự do cá nhân, biến chúng ta thành nô lệ của công nghệ. Trong bối cảnh xã hội hiện nay liên tục nói về hàng rào bảo vệ quanh AI và chính các công ty AI cũng lên tiếng cảnh báo, việc bộ phim lên sóng là một lời nhắc khó bỏ qua: "Không điều gì Kaczynski làm có thể được tha thứ, nhưng nhiều điều ông ta viết đã trở thành hiện thực".
Một bộ phim chưa hoàn hảo nhưng buộc ta soi lại hệ thống
Về mặt điện ảnh, nhiều ý kiến cho rằng Unabomber chưa đủ lực: phim chỉ cho thấy những lát cắt, không đào sâu được cả tâm lý nhân vật lẫn cuộc truy lùng kéo dài, dẫn đến đoạn kết bắt giữ tại túp lều Montana khá chống chếnh. Nhưng với tư cách một Netflix documentary phạm nhân dưới dạng phim truyện, tác phẩm lại làm điều mà nhiều phim tội phạm bỏ lửng: truy nguồn trách nhiệm trở ngược từ túp lều đến tầng hầm Harvard. Khi thí nghiệm tâm lý Harvard cố "đo đạc và tái tạo một con người" trên một đối tượng chưa tròn 17 tuổi, xã hội không thể trốn tránh câu hỏi về giới hạn đạo đức của khoa học. Unabomber không yêu cầu khán giả cảm thông cho kẻ giết người; nó yêu cầu chúng ta nghi vấn những hệ thống đã tạo điều kiện cho bạo lực nảy mầm. Trong thời đại bị bao vây bởi công nghệ và các thuật toán, đó là cuộc chất vấn mà chúng ta cần, dù phim không hề hoàn hảo.
