Từ phản ứng sau Marawi đến nền tảng tình báo chung
Sáng kiến “Đôi mắt của chúng ta” là cơ chế hợp tác của ASEAN giúp các cơ quan quốc phòng và an ninh Đông Nam Á trao đổi tình báo, thông tin nhạy cảm và phối hợp ứng phó những mối đe dọa chung. Khởi đầu từ chống khủng bố, sáng kiến đang trở thành một phần của nỗ lực xây dựng an ninh khu vực rộng hơn. Indonesia đề xuất sáng kiến năm 2017, sau cuộc bao vây kéo dài năm tháng tại Marawi, miền nam Philippines, do các phần tử cực đoan thực hiện. Sự kiện cho thấy một mối đe dọa trong nước có thể nhanh chóng mang chiều kích khu vực, khiến chia sẻ thông tin không còn là lựa chọn phụ. Trong vòng hai năm, sáng kiến đã có đủ 10 thành viên ASEAN khi đó; Timor-Leste gia nhập khối vào năm 2025. Tại cuộc họp nhóm công tác ở Yogyakarta vào tháng 6 năm 2026, các bên nhìn lại nỗ lực tạo nền tảng chung giữa những hệ thống chính trị và quân sự khác nhau. Đây là tiến bộ thiết thực, nhưng giá trị của cơ chế sẽ phụ thuộc vào việc thông tin có dẫn đến hành động phối hợp kịp thời hay không.
Chia sẻ tình báo phải vượt khỏi chống khủng bố
Sáng kiến Đôi mắt ban đầu tập trung vào khủng bố và chủ nghĩa cực đoan, nhưng phạm vi đang mở rộng sang các mối đe dọa phi truyền thống. Nhà phân tích quân sự Beni Sukadis nhận định sáng kiến đã chuyển từ hoạt động xây dựng lòng tin thành nền tảng trao đổi thông tin chiến lược quốc phòng của ASEAN, bao gồm khủng bố, cực đoan bạo lực và những nguy cơ rộng hơn. Các quy trình hoạt động tiêu chuẩn được thông qua năm 2020 đặt nền móng cho cách yêu cầu, trao đổi, bảo mật và sử dụng thông tin nhạy cảm. Đây là phần việc ít nổi bật hơn diễn tập, nhưng có ý nghĩa quyết định: nếu mỗi nước áp dụng cách xử lý khác nhau, chia sẻ tình báo ASEAN sẽ khó chuyển thành bức tranh chung đáng tin cậy. Lý do mở rộng đã rõ. Tội phạm xuyên quốc gia tận dụng chuyển đổi số, công nghệ mới và nền kinh tế mở để hoạt động tinh vi hơn; các ưu tiên khu vực gồm mua bán người, ma túy, tội phạm mạng, rửa tiền và buôn lậu vũ khí. Vì vậy, hợp tác an ninh ASEAN không thể chỉ chờ đến khi một vụ tấn công khủng bố xảy ra.
Từ dữ liệu chung đến phối hợp ứng phó
Phạm vi hợp tác mới thể hiện rõ trong các hoạt động thực tế. Cuộc tập trận Trident Resolve do Indonesia đăng cai vào tháng 9 năm 2026 quy tụ 19 quốc gia, phối hợp về an ninh mạng, ứng phó thiên tai và quân y. Các cuộc tập trận hàng hải của ASEAN cùng Ấn Độ và Hoa Kỳ cũng góp phần nâng khả năng tương tác, nhận thức về các diễn biến trên biển và phối hợp phản ứng. Đây là bước chuyển đáng chú ý: chia sẻ thông tin không chỉ giúp nhận diện mối đe dọa mà còn hỗ trợ các lực lượng hành động cùng nhau. Tuy nhiên, mở rộng hợp tác không đồng nghĩa các nước phải từ bỏ quyền kiểm soát dữ liệu nhạy cảm. Cân bằng giữa phối hợp sâu và chủ quyền thông tin là điều kiện để duy trì lòng tin. Thách thức tác động trực tiếp đến người dân. Năm 2025, hơn 18 triệu cuộc tấn công qua trang web nhằm vào doanh nghiệp Đông Nam Á bị chặn; trong đó có khoảng 8,4 triệu cuộc ở Việt Nam, 3,3 triệu ở Malaysia và 3 triệu ở Indonesia, theo số liệu Kaspersky. Tội phạm mạng, lừa đảo và rửa tiền không dừng ở biên giới, nên hợp tác khu vực có thể góp phần bảo vệ sinh kế và sự an toàn thường nhật.
Điều quyết định là biến cam kết thành cơ chế vận hành
ASEAN đang bổ sung các khuôn khổ phối hợp cho những rủi ro mới. Các nhà lãnh đạo quốc phòng đã thông qua kế hoạch triển khai Mạng lưới Phòng thủ Mạng ASEAN vào năm 2025 và cam kết tăng hợp tác về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong các hệ thống quốc phòng. Trong lĩnh vực thực thi pháp luật, các đại diện 11 nước thành viên ASEAN cùng Phó Tổng thư ký ASEAN dự hội nghị do Bộ trưởng Nội vụ và Chính quyền địa phương Philippines Juanito Victor C. Remulla Jr. chủ trì. Tại hội nghị, các đại biểu thảo luận cách nâng hiệu quả hợp tác chống tội phạm xuyên quốc gia. Thứ trưởng Nguyễn Ngọc Lâm nhấn mạnh cần biến cam kết khu vực thành cơ chế thực hiện có lộ trình và tiêu chí đánh giá; đồng thời tăng chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ kỹ thuật và phối hợp điều tra. Đây là phép thử quan trọng cho mọi sáng kiến chia sẻ thông tin: quy trình phải tạo ra kết quả, không chỉ tạo thêm tuyên bố. Hai dự thảo tuyên bố được thống nhất trình lãnh đạo ASEAN xem xét tại Hội nghị Cấp cao lần thứ 49, dự kiến diễn ra từ ngày 16 đến 18 tháng 11 năm 2026 tại Philippines. Nếu được nối kết chặt chẽ với các cơ chế như Sáng kiến Đôi mắt, các bước này có thể giúp ASEAN ứng phó đồng bộ hơn. Mở rộng chia sẻ tình báo là hướng đi cần thiết; thành công sẽ được đo bằng mức độ người dân và quốc gia được bảo vệ tốt hơn.
