Khi tiếng hát truyền thống bước ra sân khấu quốc tế
Việc các nghệ sĩ trẻ đưa hát xoan Phú Thọ và hát xẩm truyền thống lên những sân khấu quốc tế không chỉ là màn trình diễn nghệ thuật, mà là chiến lược dùng tiếng hát để bảo tồn, làm sống lại và lan tỏa di sản âm nhạc Việt trong bối cảnh hội nhập, khi bản sắc văn hóa đứng trước sức ép toàn cầu hóa và giải trí đại chúng. Hướng đi này mang tính lựa chọn có ý thức: thay vì chạy theo xu hướng ngoại lai, họ đặt tâm điểm vào chất liệu dân gian và dùng những nền tảng như cuộc thi sắc đẹp, chương trình giao lưu thanh niên để kể câu chuyện về cội nguồn, lịch sử và niềm tự hào dân tộc. Giữa làn sóng quan tâm mới dành cho hát xoan sau sản phẩm của Phương Mỹ Chi, đại diện Việt Nam tại Miss Cosmo là Đỗ Cam Ly đã quyết định xây dựng phần mở màn hành trình của mình bằng chất liệu hát xoan Phú Thọ. Cô không chọn sân khấu hiện đại, mà xuất hiện tại di tích đình Hùng Lô, hòa mình trong không gian trình diễn bản địa cùng các nghệ nhân xoan. Đây là lựa chọn có tính tuyên ngôn: sắc đẹp không tách khỏi ký ức văn hóa. Điểm đáng chú ý khác là bối cảnh lễ tưởng niệm 726 năm ngày mất Hưng Đạo Đại Vương và khai hội Con Sơn – Kiếp Bạc diễn ra tại đền Kiếp Bạc vào tối 26-9, cho thấy chiều sâu lịch sử đang được tái kết nối với đời sống hôm nay.
Đỗ Cam Ly: từ người đẹp đến “đại sứ” hát xoan Phú Thọ
Điều tạo nên sức nặng cho câu chuyện của Đỗ Cam Ly nằm ở cách cô từ chối hình ảnh hoa hậu chỉ gắn với ánh đèn và váy áo. Trong đoạn mở màn Road To Miss Cosmo, Cam Ly chọn những làn điệu hát xoan – di sản độc đáo của Phú Thọ – làm chủ đề xuyên suốt hành trình bước ra đấu trường quốc tế. Với việc quay phim ngay trong không gian nguyên bản của hát xoan ở đình Hùng Lô, cô đặt mình vào mạch sống văn hóa địa phương, thay vì dựng một bối cảnh giả lập cho đẹp mắt. Quan trọng hơn, dự án của Cam Ly tạo nên một “ngã ba văn hóa” thú vị với âm nhạc dân gian đương đại khi ê-kíp sử dụng phần nhạc từ ca khúc mới của Phương Mỹ Chi để hòa cùng tiếng hát xoan. Sự giao thoa giữa cách tiếp cận bằng giai điệu của ca sĩ trẻ và bằng hình ảnh, trang phục truyền thống của người đẹp cho thấy di sản âm nhạc Việt hoàn toàn có thể được kể lại bằng nhiều ngôn ngữ nghệ thuật khác nhau. Nhân tố kết nối hai dự án chính là Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Thị Lịch, Trưởng phường hát xoan An Thái, người vừa trực tiếp đồng hành cùng Cam Ly tại đình Hùng Lô, vừa tư vấn chuyên môn cho sản phẩm của Phương Mỹ Chi. Một câu nói có thể trích lại: "Sự hiện diện song song của loại hình dân gian này trong các dự án của người trẻ đang thổi luồng sinh khí mới vào di sản văn hóa phi vật thể".
Trần Hải Anh và lựa chọn hát xẩm truyền thống trên tàu SSEAYP
Nếu Cam Ly dùng sân khấu sắc đẹp, thì Trần Hải Anh – sinh viên xuất sắc của Trường Kinh tế và Quản lý Công, Đại học Ngoại thương trong năm học 2024-2025 – chọn sân khấu giao lưu thanh niên để đưa hát xẩm truyền thống ra thế giới. Chuẩn bị cho phần thi tài năng trên con tàu Thanh niên Đông Nam Á – Nhật Bản (SSEAYP) lần thứ 50, cô không chọn vũ đạo hiện đại hay nhạc pop, mà xây dựng tiết mục "Xẩm Quê Choa" với đủ tiếng phách, động tác múa quạt và các nhịp di chuyển trên sân khấu. Điểm đáng nói là Hải Anh hết sức nghiêm túc với di sản mình ôm mang. Cô dành 2–3 tuần tập luyện, nhiều khi phải tranh thủ buổi tối sau giờ học và làm. Để giữ trọn tinh thần hát xẩm truyền thống, cô tìm đến các nghệ nhân xẩm, học từ cách gõ phách đến phát âm, ngữ điệu cho đúng chất xẩm xưa. Khi nghiên cứu sâu hơn, Hải Anh nhận ra "sự phong phú và chiều sâu khó tin của văn hóa dân tộc" và tin rằng giới trẻ hoàn toàn có thể có cách tiếp cận mới để vừa gìn giữ di sản, vừa tự tin khẳng định bản sắc Việt với bạn bè quốc tế. Sự tự tin này không phải ngẫu nhiên: trước SSEAYP, cô đã đi qua nhiều nước trong khu vực như Lào, Thái Lan, Campuchia, Malaysia, Indonesia, Philippines, Singapore, cùng Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan, nơi mỗi chuyến đi là một cuộc đối thoại văn hóa chứ không chỉ là chuyến du lịch.
Tinh thần thanh niên và trách nhiệm với di sản âm nhạc Việt
Điểm chung giữa Cam Ly và Hải Anh không nằm ở chuyên môn nghệ thuật, mà ở tư thế của một thế hệ trẻ nhìn di sản như trách nhiệm chứ không phải gánh nặng. Trong đoàn Việt Nam tham dự SSEAYP lần thứ 50, Hải Anh giữ vai trò Youth Leader và Trưởng ban Tài trợ. Ở vị trí đó, cô là cầu nối giữa các thành viên và nguồn lực bên ngoài, giúp cả tập thể vận hành hiệu quả. Khi cất lên những câu hát xẩm trên tàu, cô không trình diễn một "số tiết mục" cho đủ phần thi, mà gắn nó với hình ảnh người trẻ Việt năng động, sáng tạo, đầy khát vọng và tự hào về văn hóa mình. Đồng thời, ở các chương trình quốc tế trước đó, Hải Anh từng dùng giai điệu "Hello Vietnam" để giới thiệu hình ảnh đất nước với bạn bè năm châu. Về phía Cam Ly, hành trình bắt đầu từ không gian giàu chất liệu văn hóa – lịch sử của Phú Thọ trở thành lời tuyên bố rằng đường đến đấu trường sắc đẹp quốc tế có thể xuất phát từ làn điệu cổ truyền. Khi cô để cho hát xoan Phú Thọ dẫn dắt câu chuyện về bản thân, thông điệp gửi ra thế giới vượt lên khuôn mẫu ngoại hình, hướng vào giá trị truyền thống. Cả hai cho thấy di sản âm nhạc Việt không thuộc riêng về các nhà nghiên cứu hay nghệ nhân lớn tuổi, mà đang dần trở thành chất liệu để người trẻ định nghĩa lại chính mình trong không gian toàn cầu.
Kết luận: Sân khấu quốc tế chỉ là điểm khởi đầu
Nhìn từ câu chuyện của Đỗ Cam Ly và Trần Hải Anh, có thể thấy sân khấu quốc tế không phải đích đến cuối cùng, mà là điểm khởi đầu cho một cuộc đối thoại dài hơi về di sản âm nhạc Việt. Khi hát xoan Phú Thọ vang lên trong hành trình một người đẹp, và hát xẩm truyền thống xuất hiện giữa những đại biểu trẻ Đông Nam Á – Nhật Bản, thông điệp gửi đi rất rõ: Việt Nam không đến với thế giới chỉ bằng các chỉ số phát triển, mà bằng ký ức âm nhạc và sắc thái văn hóa riêng. Quan trọng hơn, sự xuất hiện song song của những loại hình này trong dự án của người trẻ đang giúp di sản trở nên gần gũi với công chúng hiện đại. Câu hỏi đặt ra không phải "có nên" mang dân ca ra quốc tế hay không, mà là "ai" sẽ làm và làm "theo cách nào". Cam Ly chọn ngôn ngữ hình ảnh, thời trang, thần thái trên sân khấu sắc đẹp; Hải Anh chọn tiếng phách xẩm, những cuộc trò chuyện trên boong tàu và vai trò thủ lĩnh thanh niên. Cả hai lựa chọn đều có điểm chung: dùng tiếng hát để khẳng định bản sắc, để nói với thế giới rằng di sản âm nhạc Việt là một phần sống động của hiện tại, chứ không phải hiện vật trưng bày trong bảo tàng.
