Khi làng nghề Việt Nam bước ra khỏi khuôn khổ “xưởng sản xuất”
Làng nghề truyền thống Việt Nam là những cộng đồng sống gắn với một nghề thủ công lâu đời, nơi lưu giữ đồng thời kỹ thuật sản xuất, ký ức lịch sử và không gian văn hóa, đang dần chuyển mình từ chỗ chỉ làm ra sản phẩm sang cung cấp những trải nghiệm cộng đồng, giúp du khách tiếp xúc trực tiếp với đời sống, phong tục và di sản của người dân địa phương. Đây không phải sự thay đổi mang tính trang trí, mà là một bước ngoặt tư duy: thay vì bán vật phẩm đơn lẻ, làng nghề bán câu chuyện, thời gian và sự gắn kết. Trong bối cảnh du lịch di sản lên ngôi, du khách quốc tế ngày càng ưu tiên những trải nghiệm cộng đồng cho phép họ ở, ăn, làm và sáng tạo cùng người dân bản địa, hơn là những tour tham quan nhanh rồi rời đi.
Vạn Phúc: Lụa nghìn năm và bài toán nâng cấp không gian di sản
Làng lụa Vạn Phúc với hơn 4.000 hộ dân và khoảng 14.620 nhân khẩu trên diện tích 54,68 ha đã được Hà Nội quy hoạch bảo tồn, phát triển như một không gian làng nghề gắn với du lịch di sản. Quyết định công nhận Vạn Phúc là điểm du lịch không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh nghề dệt lụa nghìn năm, mà còn là động thái rõ ràng đưa di sản bước vào chuỗi giá trị kinh tế sáng tạo. Đầu năm 2025, Vạn Phúc trở thành một trong hai làng nghề đầu tiên của Việt Nam gia nhập Mạng lưới các Thành phố Thủ công sáng tạo thế giới – một câu nói đáng trích: "Từ một làng nghề nổi tiếng với những tấm lụa tinh xảo, Vạn Phúc đang từng bước khẳng định vị thế là điểm đến văn hóa đặc sắc của Thủ đô". Nâng cấp không gian trải nghiệm – từ phố Lụa, làng cổ, đình chùa đến xưởng dệt mở cửa cho khách – cho thấy làng nghề đã chủ động thiết kế trải nghiệm cộng đồng thay vì để khách tự "ngắm rồi đi".
“Chạm vào di sản”: khi du khách thành người đồng hành của nghệ nhân
Điểm mạnh nhất của Vạn Phúc hôm nay là chuyển nghề dệt lụa từ hoạt động sản xuất khép kín sang trải nghiệm cộng đồng mở rộng. Du khách có thể quan sát toàn bộ quy trình trồng dâu, ươm tơ, mắc sợi, dệt lụa, thực hành trên khung cửi, vẽ hoặc in họa tiết, rồi nghe nghệ nhân kể lại lịch sử hơn một nghìn năm của làng nghề. Với khách quốc tế, những trải nghiệm "chạm vào di sản" như tự tay dệt lụa, mặc thử áo dài lụa truyền thống và thưởng thức ẩm thực địa phương đã biến Vạn Phúc từ nơi mua sắm thành điểm du lịch di sản sống động. Hợp tác xã Vụn Art đi xa hơn, cho phép du khách làm tranh ghép từ lụa vụn, vừa tái sử dụng nguyên liệu, vừa tạo sinh kế cho người khuyết tật – một ví dụ rõ ràng cho thấy bảo tồn văn hóa truyền thống có thể gắn với thông điệp phát triển bền vững và công bằng xã hội.
Pả Vi: Du lịch cộng đồng và bản sắc Mông trong “phim trường” cao nguyên
Nếu Vạn Phúc là câu chuyện đô thị hóa di sản, thì Pả Vi dưới chân đèo Mã Pí Lèng là minh chứng cho cách du lịch cộng đồng giữ nguyên cấu trúc văn hóa bản địa. Trên diện tích hơn 46.000 m2, gồm 3 khu A, B, C, gần 30 hộ người Mông vừa sinh sống, vừa tham gia phát triển du lịch cộng đồng. Nhà khung gỗ, mái âm dương, hàng rào đá và vách đất được giữ gần như nguyên vẹn; homestay, nhà hàng, điểm trải nghiệm văn hóa được “cài” vào đời sống thường ngày thay vì dựng lên như bối cảnh tạm bợ. Khu sân chơi hình lục giác ở trung tâm là nơi diễn ra khèn Mông, múa truyền thống, văn nghệ dân gian, cùng lễ hội Gầu Tào cầu phúc, cầu sức khỏe, cầu mùa màng từ mùng 5 đến 15 tháng Giêng. Không ngạc nhiên khi khách quốc tế chiếm khoảng 50% tổng lượng khách lưu trú, chủ yếu từ Canada, Mỹ, Australia và nhiều nước châu Âu – họ đến để sống cùng cộng đồng, không chỉ để chụp ảnh.
Từ lụa Vạn Phúc đến thung lũng Pả Vi: bài học cho du lịch di sản bền vững
Cả Vạn Phúc và Pả Vi cho thấy một điều: du lịch di sản chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân giữ vai trò trung tâm trong thiết kế trải nghiệm cộng đồng. Ở Vạn Phúc, quy hoạch bảo tồn tỷ lệ 1/500 cùng quyết định công nhận điểm du lịch đặt nền móng để di sản nghề dệt lụa trở thành nguồn lực phát triển kinh tế, đồng thời lan tỏa tinh hoa lụa Việt tới bạn bè quốc tế. Ở Pả Vi, mô hình du lịch cộng đồng giúp bảo tồn văn hóa truyền thống người Mông, từ kiến trúc nhà, lễ hội đến ẩm thực như thắng cố, mèn mén, bánh tam giác mạch, cháo ấu tẩu, gắn với chợ phiên Mèo Vạc nhộn nhịp mỗi sáng Chủ nhật. Nếu các làng nghề Việt Nam khác tiếp cận di sản như một tài sản sống, cho phép du khách cùng “làm – ở – ăn – chơi” với cộng đồng, thì bảo tồn văn hóa truyền thống sẽ không còn là gánh nặng ngân sách mà là động lực phát triển bền vững.
