Nữ nhà khoa học ASEAN: Định nghĩa lại sân chơi khoa học
Nữ nhà khoa học ASEAN là những phụ nữ hoạt động trong các lĩnh vực STEM, từ phòng thí nghiệm, bệnh viện, lớp học đến cộng đồng, đang dẫn dắt đổi mới sáng tạo khoa học và công nghệ để giải quyết các vấn đề y tế, chuyển đổi số, năng lượng và biến đổi khí hậu, đồng thời tham gia hoạch định chính sách và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bao trùm.
Thông điệp quan trọng nhất từ Đà Nẵng là: nếu ASEAN muốn một tương lai dựa trên tri thức, không thể tiếp tục coi phụ nữ trong STEM là “ngoại lệ” hay “trang trí”. Ngày 15/10, hội thảo Nhà khoa học nữ ASEAN với chủ đề “Tiên phong đổi mới sáng tạo, kiến tạo tương lai bằng khoa học và công nghệ” được tổ chức trong khuôn khổ COSTI-90, tập trung vào việc thúc đẩy sự tham gia của phụ nữ trong nghiên cứu, phát triển công nghệ và lãnh đạo đổi mới sáng tạo. Đây không chỉ là một sự kiện, mà là lời tuyên bố rằng nữ nhà khoa học ASEAN phải được nhìn nhận như lực lượng trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khoa học.
Các phiên thảo luận nhấn mạnh vai trò lãnh đạo, phát triển sự nghiệp của phụ nữ, mở rộng cơ hội tiếp cận nguồn lực và mạng lưới cố vấn, đồng thời xây dựng môi trường thuận lợi để ý tưởng khoa học của họ đi vào đời sống. Trong bối cảnh khoa học và công nghệ trở thành động lực phát triển kinh tế – xã hội, việc vẫn để phụ nữ đứng ngoài cuộc là một sự lãng phí không thể biện minh.
Từ AI thần kinh đến vùng cao robot: Những con đường gập ghềnh nhưng mở lối
Điểm đáng chú ý của thế hệ nữ tiên phong nghiên cứu hiện nay là họ không chấp nhận một lộ trình nghề nghiệp duy nhất. Họ kết hợp nghiên cứu y sinh công nghệ cao với thực hành lâm sàng, và cả những phòng lab dã chiến ở vùng sâu vùng xa. Điều này cho thấy phụ nữ trong STEM đang phá vỡ khuôn mẫu “nhà khoa học chỉ ở phòng lab”, biến khoa học thành hành trình gắn chặt với cộng đồng.
Một ví dụ điển hình là PGS.TS Hà Thị Thanh Hương, Trưởng bộ môn Kỹ thuật Mô và Y học Tái tạo, người vừa giành giải Nhất hạng mục giữa sự nghiệp tại Giải thưởng Khoa học ASEAN - Hoa Kỳ dành cho phụ nữ. Nhóm của chị phát triển phần mềm Brain Analytics dùng AI phân tích ảnh MRI sọ não để hỗ trợ chẩn đoán Alzheimer, với độ chính xác khoảng 96% trên bộ dữ liệu ADNI của Hoa Kỳ. Đây là minh chứng rõ ràng rằng đổi mới sáng tạo khoa học do phụ nữ dẫn dắt có thể chạm trực tiếp đến sức khỏe người dân.
Ở một cực khác của bản đồ, những nữ nhà giáo như cô Đỗ Thị Hương Trà tại Cao Bằng bước vào sân chơi lập trình và chế tạo robot VEX từ năm 2022, dù xuất phát điểm gần như “mù tịt” về công nghệ. Từ phòng thí nghiệm y sinh công nghệ cao đến phòng lab robot dã chiến vùng cao, họ chứng minh rằng phụ nữ trong STEM không chỉ theo kịp xu hướng mà còn mở ra các con đường nghề nghiệp mới cho thế hệ trẻ.
Danh hiệu không chỉ là hoa: Khi ghi nhận trở thành sức ép tích cực
Những chương trình ghi nhận như Giải thưởng Phụ nữ Việt Nam hay Giải thưởng Khoa học ASEAN - Hoa Kỳ dành cho Nữ giới đang làm hơn cả việc “tôn vinh biểu tượng”. Chúng tạo ra chuẩn mực mới cho nữ nhà khoa học ASEAN, buộc hệ thống phải nhìn nhận nghiêm túc năng lực của phụ nữ trong STEM.
Tại Giải thưởng Phụ nữ Việt Nam năm 2026, 4 nữ nhà giáo được vinh danh giữa 12 cá nhân tiêu biểu, với hồ sơ học thuật được định lượng bằng hàng trăm công trình quốc tế và những phát minh ứng dụng trực tiếp vào đời sống. PGS.TS Nguyễn Thị Hiệp – một trong những nữ tiên phong nghiên cứu y học tái tạo – sở hữu 136 bài báo ISI/Scopus, đồng tác giả 5 sách quốc tế và 7 bằng sáng chế. Đề tài “keo thông minh trong điều trị lành thương” của chị đang được xúc tiến để đưa dây chuyền sản xuất băng gạc y tế tiên tiến vào ứng dụng, phục hồi mô da cho bệnh nhân.
Điều đáng nói là những danh hiệu này không phải “huy chương treo tường”. Chúng gửi đi tín hiệu chính trị rõ ràng: phụ nữ có thể dẫn dắt những lĩnh vực cạnh tranh nhất của đổi mới sáng tạo khoa học, từ y học tái tạo, dược lý lâm sàng đến đào tạo đội tuyển Olympic và Robotics quốc tế. Nếu hệ thống tuyển chọn, bổ nhiệm và tài trợ nghiên cứu không thay đổi theo hướng ưu tiên năng lực thay vì định kiến giới, các giải thưởng sẽ bị rỗng nghĩa.
Đằng sau ánh đèn hội trường: Gánh nặng kép và những “điểm nghẽn” vô hình
Dù được vinh danh, nhiều nữ nhà khoa học thừa nhận họ vẫn phải trả giá cao hơn nam giới để đứng trên bục nhận giải. Nghiên cứu khoa học vốn bị gán mác “khô khan”, đòi hỏi sự kiên trì bền bỉ; với phụ nữ, con đường này còn khó hơn khi họ phải gánh thêm trách nhiệm gia đình và chăm sóc con cái. Đây không phải câu chuyện “cá nhân cố gắng chưa đủ”, mà là cấu trúc xã hội đang mặc định phụ nữ phải làm hai việc trong cùng một quỹ thời gian.
PGS.TS Hà Thị Thanh Hương thẳng thắn: chị không thể nói mình đã cân bằng được, mà chỉ cố gắng hết sức cho mỗi vai trò, và may mắn vì được gia đình ủng hộ. Đằng sau một mô hình AI đạt độ chính xác 96% là những đêm dài trong phòng lab và cả những khoảng thời gian bị cắt vụn bởi việc nhà. Cùng lúc, PGS.TS Nguyễn Thị Hiệp chỉ ra “điểm nghẽn” tài chính: cơ chế thuyết minh cứng nhắc bó buộc sáng tạo, trong khi nghiên cứu khoa học cần chấp nhận một tỷ lệ rủi ro nhất định.
Nếu không tháo gỡ các rào cản vô hình này – từ định kiến giới, gánh nặng chăm sóc đến cơ chế tài chính – mọi lời kêu gọi tăng tỷ lệ phụ nữ trong STEM sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu. Bằng trí tuệ và sự bền bỉ, họ đã đưa hàng trăm công trình khoa học ra khỏi trang giấy để phục vụ cộng đồng; điều họ cần bây giờ là một hệ thống đủ linh hoạt để không biến mỗi bước tiến thành một cuộc “đánh đổi” cá nhân.
Hợp tác khu vực: Khi mạng lưới nữ khoa học trở thành hạ tầng đổi mới
Điểm sáng lớn nhất của hội thảo Nhà khoa học nữ ASEAN tại Đà Nẵng là nó không dừng ở diễn đàn chia sẻ kinh nghiệm, mà hướng tới xây dựng một hạ tầng mềm cho đổi mới sáng tạo khoa học do phụ nữ dẫn dắt. Sự kiện kết nối nhà hoạch định chính sách, nhà khoa học, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, tạo nền tảng cho một mạng lưới hợp tác dài hạn.
Giải thưởng Khoa học ASEAN - Hoa Kỳ dành cho Nữ giới, được tổ chức từ năm 2014, là một trụ cột của mạng lưới này khi ghi nhận thành tựu nghiên cứu và thúc đẩy vai trò phụ nữ trong STEM trên toàn khu vực. Việc PGS.TS Hà Thị Thanh Hương giành giải Nhất hạng mục giữa sự nghiệp, trong khi nhóm của chị tiếp tục tối ưu mô hình AI trên dữ liệu MRI não người Việt để ứng dụng thực tế, cho thấy cách hợp tác quốc tế có thể đẩy nhanh quá trình chuyển giao công nghệ.
Sự phối hợp giữa các chủ thể được kỳ vọng hình thành mạng lưới hỗ trợ phát triển nhân tài nữ và đưa kết quả nghiên cứu vào giải quyết các thách thức chung của ASEAN. Về bản chất, đây là một chiến lược kinh tế: khi phụ nữ trong STEM được kết nối, họ không chỉ chia sẻ dữ liệu, ý tưởng mà còn chia sẻ rủi ro, tăng tốc độ áp dụng đổi mới sáng tạo khoa học. Nếu ASEAN nghiêm túc với mục tiêu phát triển bền vững, mạng lưới nữ nhà khoa học không phải “phụ kiện” mà là hạ tầng bắt buộc.
