Khoa học Việt Nam quốc tế: định nghĩa một hành trình dài hơi
Khoa học Việt Nam quốc tế là quá trình các nhóm nghiên cứu trong nước tạo ra tri thức mới, được kiểm chứng nghiêm ngặt và công bố trên các tạp chí khoa học, tham gia vào các chương trình hợp tác, dự án ứng dụng để kết nối thành tựu trong phòng thí nghiệm với nhu cầu phát triển bền vững của thế giới. Hành trình này không chỉ đo bằng số bài báo, mà bằng khả năng đặt câu hỏi dài hạn, làm việc đa ngành và biến kết quả nghiên cứu thành giá trị kinh tế – xã hội. Nhìn từ một công bố tạp chí khoa học về nghiên cứu hợp chất mới trên cây bản địa và từ tham vọng phát triển thị trường tín chỉ các-bon rừng ở Điện Biên, có thể thấy một mẫu số chung: Việt Nam đang xây dựng hệ sinh thái khoa học đủ sức đối thoại bình đẳng với cộng đồng quốc tế, nhưng con đường này đòi hỏi kiên trì, kỷ luật dữ liệu và chiến lược đầu tư dài hạn.
Từ Côm Hải Nam đến công bố tạp chí khoa học: sức nặng của một bài báo
Nghiên cứu hợp chất mới từ loài cây Côm Hải Nam (Elaeocarpus hainanensis) là một minh họa thuyết phục cho năng lực khoa học Việt Nam khi bước ra quốc tế. Tháng 8/2023, một tạp chí khoa học quốc tế thuộc một nhà xuất bản lớn đã công bố công trình về hai hợp chất triterpenoid sulfat mới có khả năng ức chế enzyme α-glucosidase của nhóm TS Bá Thị Châm và cộng sự. Công trình được đăng online ngày 24/8/2023. Kết quả cho thấy hợp chất thứ nhất có giá trị IC50 là 3,81 ± 0,33 µM, hợp chất thứ hai là 21,27 ± 0,48 µM, mạnh hơn nhiều so với chất đối chứng acarbose với IC50 247,73 ± 11,85 µM. “Trong công trình này, các nhà khoa học đã xác định được hai hợp chất triterpenoid sulfat mới, đánh giá hoạt tính ức chế α-glucosidase và đưa kết quả nghiên cứu tới cộng đồng khoa học quốc tế”. Đằng sau một bài báo vài trang là chuỗi năm tháng chuẩn bị mẫu, đo phổ NMR, xử lý dữ liệu, phản biện và sửa bản thảo – thứ lao động khoa học tỉ mỉ mà các bảng thống kê số lượng công bố thường che mờ.
Hệ sinh thái viện khoa học Việt Nam và hợp tác quốc tế: nền móng cho tham vọng lớn
Điểm đáng chú ý nhất ở công trình trên không chỉ là hai hợp chất mới, mà là cách nó được tạo ra: bởi một mạng lưới viện khoa học Việt Nam kết nối với đại học nước ngoài. Nhóm nghiên cứu gồm các nhà khoa học từ Trường Đại học Khoa học và Công nghệ thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Viện Hóa học, Viện Hóa sinh biển, Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Công nghiệp Hà Nội và Đại học Perugia (Italy). TS Bá Thị Châm từ Viện Hóa học thuộc Viện Hàn lâm là một trong những gương mặt trung tâm của hướng nghiên cứu này. Sự tham gia của nhiều nhóm cho thấy khoa học hiện đại không còn là cuộc chơi của những “cá nhân thiên tài” mà là bài kiểm tra về năng lực tổ chức, chia sẻ thiết bị, dữ liệu và cùng xây dựng hướng nghiên cứu dài hạn. Nghiên cứu được tài trợ bởi Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia theo đề tài số 04/2022/TN, cho thấy các chương trình tài trợ trong nước có thể tạo ra sản phẩm khoa học đứng vững trong môi trường quốc tế. Nếu nguồn lực này ổn định hơn, các nhóm trẻ sẽ không chỉ dừng ở vài công bố lẻ tẻ mà có thể hình thành những trường phái nghiên cứu rõ nét.
Điện Biên và tín chỉ các-bon rừng: khoa học bước ra khỏi phòng thí nghiệm
Ở một trục khác, thị trường tín chỉ các-bon rừng tại Điện Biên cho thấy khoa học không chỉ dừng ở bài báo, mà còn đi vào thiết kế chính sách phát triển bền vững. Một hội thảo chuyên đề đã tập trung thảo luận xu hướng thị trường các-bon thế giới, khung pháp lý trong nước và định hướng phát triển tín chỉ các-bon rừng tại tỉnh Điện Biên. Tỉnh hiện có 438.178 ha rừng, tỷ lệ che phủ 45,52%; trong đó rừng tự nhiên 427.758 ha, chiếm 97,6% diện tích. Đây là lợi thế lớn để phát triển các dự án REDD+ và mô hình nông – lâm kết hợp với khoảng 154.000 ha quỹ đất lâm nghiệp còn tiềm năng. Các đại biểu thống nhất rằng Điện Biên có tiềm năng phát triển thị trường tín chỉ các-bon rừng, nhưng phải theo lộ trình, bảo đảm pháp lý, dữ liệu, nguồn lực và năng lực quản lý. Trong bối cảnh đó, “hội thảo đã dành thời gian thảo luận các nội dung liên quan như: tiềm năng, cơ hội và định hướng phát triển thị trường tín chỉ các-bon rừng tại tỉnh Điện Biên”, cho thấy nỗ lực đưa các công cụ khoa học như viễn thám, GIS, kiểm kê rừng vào thiết kế thị trường mới.
Từ viên gạch tri thức đến giá trị dài hạn: vì sao phải tiếp tục đầu tư cho khoa học
Điểm chung giữa công bố quốc tế về hợp chất mới và câu chuyện tín chỉ các-bon rừng là chúng còn đang ở giai đoạn đặt nền móng. Các tác giả nghiên cứu về Côm Hải Nam thẳng thắn thừa nhận kết quả hiện mới dừng ở thử nghiệm in vitro, cần tiếp tục mở rộng hóa thực vật chi Elaeocarpus để tìm thêm hoạt tính sinh học liên quan đến triterpenoid sulfat. Một công trình hôm nay có thể chưa tạo ra sản phẩm, nhưng là “một viên gạch cho nền tảng tri thức mà những nghiên cứu khác có thể tiếp tục xây dựng”. Ở Điện Biên, bước đi đầu tiên là xây dựng cơ sở dữ liệu tài nguyên rừng, hoàn thiện hệ thống theo dõi, giám sát và kiểm kê các-bon rừng, rồi mới lựa chọn mô hình dự án phù hợp. Nếu Việt Nam muốn khoa học Việt Nam quốc tế không chỉ là khẩu hiệu, các viện khoa học Việt Nam phải được coi là hạ tầng chiến lược, nơi tích lũy năng lực qua hàng chục công trình nhỏ, chứ không chỉ chạy theo vài sản phẩm “ngắn hạn”. Có những bài báo sẽ không xuất hiện trên báo chí, có những kết quả phải chờ nhiều năm mới thấy hết giá trị, nhưng chính sự bền bỉ đó mới tạo nền cho giá trị kinh tế và xã hội lâu dài.
