Giải thưởng ASEAN-USA và thông điệp về phụ nữ làm chủ AI chăm sóc sức khỏe não
AI chăm sóc sức khỏe não là hướng nghiên cứu dùng trí tuệ nhân tạo kết hợp khoa học thần kinh, kỹ thuật y sinh và dữ liệu lâm sàng để hỗ trợ bác sĩ phát hiện, đánh giá và theo dõi các bệnh lý như Alzheimer, trầm cảm, rối loạn lo âu, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận chăm sóc não bộ cho cộng đồng trong điều kiện y tế còn hạn chế. Chiều 14/10 tại Đà Nẵng, trong khuôn khổ phiên toàn thể Hội nghị COSTI-90, PGS.TS Hà Thị Thanh Hương giành giải nhất hạng mục Nhà khoa học giữa sự nghiệp tại Giải thưởng Khoa học ASEAN – Mỹ dành cho nữ giới. Đây không chỉ là một danh hiệu cá nhân, mà là lời khẳng định phụ nữ Việt Nam hoàn toàn có thể dẫn dắt những lĩnh vực công nghệ cao, từ công nghệ sinh học đến AI chăm sóc sức khỏe não. Giải thưởng năm nay mang chủ đề “AI vì hệ thống y tế bao trùm và có khả năng chống chịu tại ASEAN”, nhấn mạnh rằng công nghệ chỉ có ý nghĩa khi giúp nhiều người hơn được tiếp cận dịch vụ y tế an toàn, hiệu quả và công bằng. Thành công của một nữ khoa học gia Việt Nam ở vị trí cao nhất cho thấy chúng ta không còn đứng ngoài cuộc chơi AI y tế, mà đang góp tiếng nói vào những thách thức chung của khu vực.
Từ thủ khoa công nghệ sinh học đến trưởng bộ môn kỹ thuật mô y học tái tạo
Điều khiến câu chuyện của PGS.TS Hà Thị Thanh Hương thuyết phục không phải là một giải thưởng đơn lẻ, mà là hành trình khoa học nhất quán từ nền tảng công nghệ sinh học đến kỹ thuật mô y học và AI. Bà tốt nghiệp thủ khoa ngành công nghệ sinh học tại Đại học Khoa học Tự nhiên, sau đó làm trợ lý nghiên cứu tại một trung tâm nghiên cứu lâm sàng quốc tế trước khi nhận học bổng tiến sĩ thần kinh học tại một đại học hàng đầu thế giới. Trở về nước năm 2018, bà không chọn con đường an toàn là tiếp tục làm việc ở nước ngoài, mà xây dựng phòng lab, đào tạo sinh viên, và hiện là Trưởng Bộ môn Kỹ thuật Mô và Y học Tái tạo, Khoa Kỹ thuật Y sinh của một trường đại học quốc tế thuộc Đại học Quốc gia TP.HCM. Việc một nữ khoa học gia Việt Nam nắm giữ vị trí lãnh đạo trong lĩnh vực kỹ thuật mô y học – vốn lâu nay bị xem là “lãnh địa” của nam giới – là lời đáp trực diện với định kiến rằng phụ nữ chỉ phù hợp với những ngành ít đòi hỏi về công nghệ. Chuỗi giải thưởng từ Quả cầu vàng, học bổng L’Oréal – UNESCO Vì sự phát triển phụ nữ trong khoa học đến Giải thưởng Phụ nữ Việt Nam cho thấy hệ thống khoa học trong nước đã bắt đầu nhận ra và tôn vinh đóng góp của phụ nữ trong STEM, nhưng chính những người như Hà Thị Thanh Hương mới là người đang âm thầm thay đổi chuẩn mực về năng lực nữ giới trong phòng lab y sinh.
Brain Health Lab: nơi AI gặp bài toán sức khỏe não bộ người Việt
Đằng sau giải thưởng ASEAN-USA là Brain Health Lab – phòng thí nghiệm nơi AI không phải khẩu hiệu, mà là công cụ cụ thể để bảo vệ sức khỏe não bộ. Tại đây, nhóm của PGS.TS Hà Thị Thanh Hương theo đuổi hướng nghiên cứu liên ngành, kết hợp khoa học thần kinh, kỹ thuật y sinh và trí tuệ nhân tạo để xây dựng các mô hình hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán, theo dõi và can thiệp các bệnh lý tâm thần kinh như Alzheimer, trầm cảm, rối loạn lo âu. Dự án Brain Analytics là minh chứng rõ nhất: thuật toán AI phân tích hình ảnh MRI sọ não để hỗ trợ phát hiện Alzheimer, đạt độ chính xác tới 96% trên bộ dữ liệu ADNI của Hoa Kỳ. Đây là một câu nói có thể trích dẫn: "Phần mềm Brain Analytics đạt độ chính xác lên tới 96% khi thử nghiệm trên bộ dữ liệu ADNI". Quan trọng hơn, sản phẩm đã được đưa vào trải nghiệm tại tám bệnh viện trong nước, với khoảng 80% người dùng hài lòng về tính hữu ích – con số cho thấy AI y tế có thể được chấp nhận nếu được thiết kế sát nhu cầu thực tế. Tuy vậy, nhóm không tô hồng công nghệ. Họ thừa nhận độ chính xác trên một bộ dữ liệu nghiên cứu không đồng nghĩa với khả năng chẩn đoán trong mọi tình huống lâm sàng, và đang tiếp tục huấn luyện, tối ưu mô hình trên dữ liệu MRI não của người Việt để công cụ phù hợp hơn với đặc điểm dân số và điều kiện thực hành y khoa trong nước. Đây chính là cách tiếp cận mà hệ sinh thái AI chăm sóc sức khỏe não cần: tôn trọng dữ liệu bản địa, hợp tác với bác sĩ, và chấp nhận rằng AI là trợ lý, không phải “bác sĩ ảo” toàn năng.
Mở rộng hệ sinh thái: từ Brain Analytics đến Brain Train và AI cho sức khỏe tâm thần
Nếu Brain Analytics tập trung vào chẩn đoán hình ảnh, thì hệ sinh thái mà Brain Health Lab đang xây dựng còn đi xa hơn, chạm tới cả chăm sóc sức khỏe tâm thần hàng ngày. Brain Train – ứng dụng tập luyện trí não phối hợp với khoa công nghệ thông tin và một bệnh viện quân y – hướng tới hỗ trợ người suy giảm nhận thức nhẹ rèn luyện các chức năng nhận thức, duy trì hoạt động trí tuệ và theo dõi quá trình tập luyện. Đây là cách tiếp cận hợp lý: dùng công nghệ để kéo dài thời gian người bệnh có thể sống độc lập, nhưng không thay thế thăm khám hay điều trị y tế. Nhóm cũng phát triển mô hình AI phân tích tín hiệu giọng nói và hình ảnh cấu trúc não nhằm hỗ trợ phát hiện trầm cảm, rối loạn lo âu và các vấn đề cảm xúc. Họ thẳng thắn nhìn nhận sức khỏe tâm thần là lĩnh vực nhiều yếu tố đan xen, nơi AI chỉ có thể bổ sung thông tin chứ không thay thế trao đổi trực tiếp giữa người bệnh và chuyên gia. Song song, nhóm đang nghiên cứu thiết bị EEG kết hợp công nghệ kích thích siêu âm để hướng tới các giải pháp can thiệp không xâm lấn – một bước đi cho thấy tham vọng xây dựng trọn vẹn chuỗi từ chẩn đoán, theo dõi đến hỗ trợ điều trị. Cách họ luôn nhấn mạnh kiểm chứng chặt chẽ, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tránh kết luận thiếu căn cứ là lời nhắc cần thiết trong bối cảnh AI y tế đang được thần thánh hóa. Một công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu người dân không hiểu đúng về bệnh lý, không tiếp cận được dịch vụ chuyên môn hoặc không đủ điều kiện sử dụng các giải pháp hỗ trợ.
Hình mẫu mới cho phụ nữ Việt Nam trong STEM: vượt định kiến, làm chủ công nghệ sinh học và AI
Việc PGS.TS Hà Thị Thanh Hương trở thành nhà khoa học nữ Việt Nam thứ hai nhận Giải thưởng Khoa học ASEAN – Hoa Kỳ dành cho nữ giới, sau một đồng nghiệp cùng trường được vinh danh năm 2017, cho thấy đây không phải là thành công ngẫu nhiên mà là xu hướng phụ nữ Việt Nam đang dần làm chủ các lĩnh vực khoa học – công nghệ. Từ nền tảng công nghệ sinh học, kỹ thuật mô y học đến AI chăm sóc sức khỏe não, họ đang phá vỡ hình ảnh quen thuộc về nữ giới chỉ gắn với những ngành “dịu dàng” hơn. Sự nối tiếp của hai nhà khoa học nữ ở một trường đại học quốc tế khẳng định vai trò của môi trường nghiên cứu đại học trong việc nuôi dưỡng nhân lực khoa học chất lượng cao, đồng thời gửi đi thông điệp mạnh mẽ: phụ nữ hoàn toàn có thể đứng đầu phòng lab, dẫn dắt nhóm AI, và tranh giải quốc tế trong những lĩnh vực khó nhất. Nhìn rộng hơn, câu chuyện của Hà Thị Thanh Hương là lời mời gọi các bạn nữ trẻ bước vào STEM với tâm thế chủ động. AI chăm sóc sức khỏe não không còn là sân chơi xa lạ; nó đang được xây dựng ngay tại Việt Nam, bởi những nữ khoa học gia Việt Nam hiểu rõ nhu cầu cộng đồng và sẵn sàng gắn nghiên cứu với đời sống. Nếu chúng ta muốn hệ thống y tế bao trùm và có khả năng chống chịu, thì không thể thiếu tiếng nói của phụ nữ – từ phòng lab y sinh đến những thuật toán AI đang định hình tương lai chăm sóc não bộ.
