Mỗi sân chơi công nghệ rèn một cách tư duy
Các cuộc thi công nghệ dành cho học sinh là hoạt động trải nghiệm có tổ chức, giúp người học vận dụng kiến thức để chế tạo, sử dụng công cụ số hoặc phát triển ý tưởng trong những thử thách cụ thể. Điểm đáng chú ý hiện nay là các sân chơi không dồn tất cả lứa tuổi vào một khuôn: robotics thiên về thiết kế và điều khiển, còn các cuộc thi AI đặt trọng tâm vào kỹ năng số, sáng tạo và đánh giá thông tin. Sự phân hóa ấy có ích hơn việc chạy theo một cuộc thi duy nhất, bởi học sinh có thể tìm lối vào công nghệ phù hợp với độ tuổi và sở trường. Đội học sinh Trường Tiểu học - THCS Phan Văn Trị giành giải nhất tại một cuộc thi robotics quốc tế là thông tin được nêu trong đề bài, nhưng nguồn tư liệu kèm theo không cung cấp chi tiết xác minh, nên không thể dùng làm căn cứ cho phân tích này.
Trong bối cảnh AI hiện diện ngày càng rộng, giáo dục STEM cũng cần vượt khỏi bài học lý thuyết: học sinh nên được thử, sai, hợp tác và chịu trách nhiệm với sản phẩm mình làm ra. Ba sân chơi dưới đây cho thấy điều đó có thể bắt đầu từ robot, chuyển sang năng lực dùng AI, rồi mở rộng thành kỹ năng công dân số.
Racingbots: học bằng cách lắp ráp và thi đấu
Racingbots 2026 do Trường Cao đẳng Nghề Cần Thơ phối hợp với Câu lạc bộ Kỹ thuật công nghệ các trường cao đẳng tổ chức, tạo cơ hội để học sinh, sinh viên tiếp cận tự động hóa, chế tạo và lập trình điều khiển robot. Đây là kiểu cuộc thi robotics dành cho người muốn hiểu công nghệ từ phần cứng đến thao tác điều khiển, thay vì chỉ làm việc trên màn hình. Các đội phải nghiên cứu địa hình, thiết kế robot, phối hợp lắp đặt và điều chỉnh cách vận hành khi thi đấu. Những thử thách theo chủ đề “Hào khí miền Tây” còn yêu cầu robot vượt cầu, gắp và vận chuyển trái cây, rồi cạnh tranh trực tiếp với đối thủ.
Giá trị của sân chơi không chỉ nằm ở thứ hạng. Quá trình chuẩn bị khiến học sinh, sinh viên kết hợp kiến thức cơ khí, điện và tự động hóa, đồng thời tập làm việc nhóm trong điều kiện có áp lực thời gian. Đây là hướng phù hợp với người thích chế tạo, thử nghiệm và nhìn thấy kết quả vật lý từ ý tưởng. Racingbots vì vậy biến giáo dục STEM thành trải nghiệm cụ thể, dù đòi hỏi điều kiện thiết bị và sự phối hợp nhiều hơn một bài thi trực tuyến.
AI or Behind: biết dùng AI và biết nghi ngờ câu trả lời
Nếu robotics hỏi học sinh có thể thiết kế và điều khiển gì, AI or Behind đặt câu hỏi các em dùng AI ra sao. Cuộc thi dành cho học sinh THPT trên toàn quốc, rèn kỹ năng làm việc với AI tạo sinh, kiểm chứng thông tin và phát triển giải pháp công nghệ. Nội dung bài thi theo tiêu chuẩn quốc tế bao gồm kiến thức về mô hình, kỹ thuật viết câu lệnh, đạo đức, pháp lý và ứng dụng thực tế. Cách tiếp cận này phù hợp với lứa tuổi đã có khả năng phân tích sâu hơn, nhưng cũng cần được triển khai như trải nghiệm học tập chứ không chỉ là cuộc đua lấy kết quả.
Thông điệp cốt lõi không phải dùng AI càng nhiều càng tốt, mà là giữ quyền phán đoán của người học. Học sinh cần kiểm tra độ chính xác của thông tin AI tạo ra và sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Chương trình giáo dục phổ thông xác định 12 tiết học AI là nội dung cốt lõi để mọi học sinh tiếp cận kiến thức nền tảng. Cuộc thi gồm ba vòng từ tháng 11/2026 đến tháng 4/2027; vòng đầu tổ chức tại các trường từ ngày 2/11 đến 30/12/2026. Nhờ vậy, thi AI học sinh có thể trở thành dịp rèn năng lực thiết thực, không chỉ kiểm tra khả năng viết câu lệnh.
Công dân số: đưa sáng tạo về gần học sinh nhỏ tuổi
Công dân số - Trí tuệ Việt dành cho học sinh tiểu học và THCS, khuyến khích các em vận dụng kiến thức về kỹ năng số, an toàn mạng và sáng tạo qua hoạt động cá nhân lẫn tập thể. Phần thi cá nhân kiểm tra kiến thức an toàn trên không gian mạng; phần thi tập thể đi xa hơn bài trắc nghiệm, với các vòng biên đạo múa, sáng tác nhạc bằng AI và biểu diễn. Cuộc thi diễn ra từ ngày 30/10/2026 đến 31/3/2027, trong khuôn khổ phong trào “Bình dân học vụ số” với chủ đề an toàn mạng cho trẻ em giai đoạn 2026-2031.
Sân chơi này khác AI or Behind ở độ tuổi và mục tiêu: thay vì đánh giá năng lực AI chuyên sâu, nó giúp học sinh nhỏ tuổi tập vận dụng kiến thức số trong hoạt động gần gũi, có yếu tố sáng tạo. Ba mô hình vì thế bổ sung cho nhau: robotics rèn kỹ năng chế tạo và hợp tác, AI or Behind chú trọng tư duy phản biện khi dùng công cụ tạo sinh, còn Công dân số kết nối kỹ năng số với an toàn trực tuyến. Muốn sáng tạo công nghệ trở thành năng lực phổ thông, nhà trường nên xem các cuộc thi là điểm khởi đầu cho trải nghiệm rộng rãi, không chỉ là nơi chọn người thắng.
