Nâng cấp đường bộ: Khi lợi ích giao thông đè lên đời sống dân cư
Nâng cấp đường bộ là quá trình cải tạo, mở rộng, nâng nền và hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật trên các tuyến hiện hữu nhằm tăng năng lực lưu thông, bảo đảm an toàn giao thông và kết nối vùng, nhưng quá trình này thường kéo theo những tác động tiêu cực trực tiếp lên nhà dân bị ảnh hưởng, từ thay đổi cao độ nền nhà, bụi bặm, tiếng ồn cho đến gián đoạn kinh doanh và nguy cơ mất an toàn trước cửa nhà.
Điểm chung đáng lo ngại của các dự án nâng cấp đường bộ hiện nay là lợi ích giao thông được đặt lên hàng đầu, trong khi sinh kế và an toàn của cộng đồng lại bị tính đến sau cùng. Dự án cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 14B tại Đà Nẵng đang thi công chậm tiến độ, công trường ngổn ngang, dù đây là tuyến huyết mạch kết nối Đà Nẵng với Tây Nguyên. Trên Quốc lộ 13, việc nâng nền khiến nhiều nhà dân thấp hơn mặt đường đến cả mét, sinh hoạt và kinh doanh bị đảo lộn. Nếu không xem người dân là đối tác trung tâm trong mọi quyết định kỹ thuật, mỗi km đường đẹp lên sẽ kéo theo hàng trăm cuộc sống xấu đi.
Quốc lộ 13: Những ngôi nhà ‘lọt thỏm’ dưới mặt đường mới
Trên quốc lộ 13 đoạn từ trạm thu phí Lái Thiêu đến cầu Vĩnh Bình, nơi đang được tập trung thi công những hạng mục cuối của dự án nâng cấp, mở rộng, cảnh tượng dễ thấy nhất không phải là một trục giao thông hiện đại, mà là những căn nhà, cửa hàng bỗng biến thành “hầm” trước cửa. Có nơi mặt đường, miệng cống mới cao hơn nền nhà tới 1,5 m. Đây không còn là chuyện bất tiện kỹ thuật, mà là một sự bất công không khó nhận ra bằng mắt thường.
Quốc lộ 13 đoạn từ cổng chào Vĩnh Phú đến nút giao Lê Hồng Phong dài khoảng 13 km, được đầu tư mở rộng từ 6 lên 8 làn xe – một bước nâng cấp giao thông đáng kể. Thế nhưng, trong khi mặt đường được nâng nền để chống ngập, lún và bảo đảm an toàn lưu thông, người dân phải sống chung với những con dốc tạm bằng gạch đá, tấm sắt để ra vào nhà. Xe máy phải leo dốc gồ ghề; ô tô dễ chạm gầm. Những hộ kinh doanh mặt tiền buộc phải đóng cửa sửa chữa, nâng nền, thay đổi toàn bộ lối lên xuống. Khi một quyết định kỹ thuật đẩy phần rủi ro và chi phí về phía những người yếu thế nhất, đó không còn là “phát triển”, mà là chuyển dịch gánh nặng.
Quốc lộ 14B: Dự án chậm tiến độ và ‘bẫy ngầm’ ngay trước cửa nhà
Trên Quốc lộ 14B, vấn đề không nằm ở chênh cao độ như quốc lộ 13, mà ở việc thi công kéo dài, manh mún, khiến cả tuyến hơn 7,5 km bị cày xới dở dang, hệ thống thoát nước chưa hoàn thiện, tạo ra các rãnh sâu nguy hiểm. Dự án có tổng mức đầu tư hơn 788 tỷ đồng, quy mô 4 làn xe cơ giới, 2 làn hỗn hợp, vận tốc thiết kế 80 km/giờ, nhưng hiện tại, thứ người dân nhận được là bụi, tiếng ồn và nỗi lo tai nạn.
Những cơn mưa lớn biến nền đường đang thi công thành điểm lầy lội, trong khi ngày nắng lại bụi mù mịt, ảnh hưởng trực tiếp đến hô hấp và làm đình trệ kinh doanh. Máy lu rung khiến nhà nứt tường, từ căn nhà 2 tầng mới xây của gia đình con ông Huỳnh Văn Sinh đến nhiều hộ khác đều ghi nhận thiệt hại. Nguy hiểm hơn, gờ chênh cao, hố sâu, rãnh cắt ngang đường và rào chắn tạm bợ biến tuyến này thành chuỗi “bẫy ngầm” cực kỳ nguy hiểm. Khi một dự án giao thông huyết mạch biến thành mối đe dọa ngay trên lối đi hàng ngày, mọi lời hứa về “phát triển vùng” trở nên trống rỗng.
Bồi thường, bảo hiểm và bài toán công bằng cho nhà dân bị ảnh hưởng
Việc bồi thường giải phóng mặt bằng lâu nay tập trung vào phần đất, công trình bị thu hồi, nhưng lại ít tính đủ chi phí mà người dân phải bỏ ra để thích nghi với môi trường sống mới sau khi nâng cấp đường bộ. Trên Quốc lộ 14B, một hộ gia đình bị thu hồi khoảng 150 m2 đất gồm sân, vườn, hàng rào, nhưng khoản đền bù nhận được không đủ trang trải chi phí sửa chữa nhà cửa sau nứt nẻ và nâng nền. Câu chuyện này không phải cá biệt, mà là dấu hiệu của một cơ chế bồi thường chưa coi trọng thiệt hại thực tế.
Dù Sở Xây dựng đã yêu cầu đơn vị bảo hiểm khẩn trương kiểm định, đánh giá hư hỏng để xác định giá trị đền bù, quyền lợi của người dân vẫn phụ thuộc vào tốc độ và thiện chí xử lý. Trên quốc lộ 13, doanh nghiệp cho biết đang làm việc trực tiếp với các hộ bị ảnh hưởng, phối hợp chính quyền để đưa ra giải pháp kỹ thuật và phương án hỗ trợ từng trường hợp. Một câu nói cần được nhắc đi nhắc lại là: “Giải phóng mặt bằng không chỉ là đo đạc đất đai, mà là giải quyết công bằng cho cả cuộc sống phía sau cánh cổng nhà dân”. Bất cứ dự án giao thông lớn nào thiếu một cơ chế bồi thường, hỗ trợ rõ ràng, minh bạch đều đang vay mượn niềm tin của cộng đồng mà không biết bao giờ trả.
Đi từ ‘đường cho xe’ đến ‘đường cho người’
Các mốc thời gian hoàn thành đang được ấn định rất rõ: Quốc lộ 14B được yêu cầu hoàn thành móng đường trong tháng 9/2026, thảm nhựa và hệ thống an toàn giao thông trong tháng 10/2026, phấn đấu đưa toàn bộ dự án vào sử dụng trước Tết Âm lịch 2027. Trên Quốc lộ 13, đơn vị đầu tư cam kết cùng chính quyền đưa ra giải pháp giảm thiểu ảnh hưởng tới sinh hoạt, kinh doanh của người dân. Nhưng thời hạn kỹ thuật không đủ để che mờ câu hỏi quan trọng hơn: con đường mới này phục vụ ai, và ai đang phải trả giá nhiều nhất cho nó?
Nếu các dự án nâng cấp đường bộ vẫn tiếp tục được thiết kế như một bài toán lưu lượng xe, thay vì là bài toán chất lượng sống của cư dân hai bên, những câu chuyện “nhà lọt thỏm”, “bẫy ngầm” sẽ còn lặp lại. Cần đặt ra tiêu chuẩn bắt buộc về đánh giá tác động đến nhà dân bị ảnh hưởng, kèm cơ chế bồi thường giải phóng mặt bằng và hỗ trợ sau bồi thường đủ để người dân không bị tụt lại phía dưới mặt đường. Kết luận rõ ràng là: một con đường chỉ được coi là hoàn thành khi người dân sống dọc hai bên không phải dựng dốc tạm để bước ra cuộc sống bình thường.
