Lạm thu học phí núp bóng Ban đại diện: Vấn đề không còn có thể bỏ qua
Lạm thu học phí trong trường phổ thông là tình trạng cơ sở giáo dục thu các khoản tiền ngoài danh mục, thu sai mức, hoặc lợi dụng danh nghĩa tự nguyện, Ban đại diện phụ huynh để ép buộc đóng góp, gây áp lực tài chính và xói mòn niềm tin của cha mẹ học sinh vào nhà trường và hệ thống giáo dục.
Điều đáng nói là nhiều khoản thu tiền trường học không xuất hiện trong bất kỳ quyết định hay khung thu nào của địa phương, nhưng lại được “ngụy trang” dưới dạng quỹ lớp, quỹ khuyến học, tiền nước uống, tiền vệ sinh hoặc đóng góp cải thiện cơ sở vật chất. Một số lớp bị phản ánh thu quỹ phụ huynh tới hàng chục triệu đồng, nhưng không hề có cơ chế công khai, minh bạch chi tiêu. Khi những khoản thu này được gắn mác “tự nguyện”, phụ huynh rất khó phản ứng vì sợ con bị để ý, bị phân biệt đối xử. Đó là lý do lạm thu đầu năm học khiến dư luận bức xúc lặp đi lặp lại nhiều năm liền.
Những chiêu lạm thu phổ biến: “Tự nguyện”, gây quỹ, khoản thu ngoài danh mục
Nếu chỉ nhìn vào tiêu đề “quỹ lớp”, “quỹ khuyến học” hay “xã hội hóa”, phụ huynh rất dễ nhầm lẫn giữa hỗ trợ hợp pháp và lạm thu học phí trá hình. Không ít nơi đã biến các khoản vận động thành nghĩa vụ bắt buộc, hoặc thỏa thuận đóng góp trong các buổi họp rồi ghi vào phiếu thu như một phần của học phí.
Một chiêu rất phổ biến là lợi dụng danh nghĩa “tự nguyện”. Cơ quan quản lý đã thẳng thắn chỉ ra: nếu thực sự tự nguyện, đúng mục đích, đúng thẩm quyền và công khai thì được phép; còn lợi dụng tự nguyện để ép buộc, hoặc đặt ra khoản ngoài danh mục cho phép thì phải kiểm tra, xử lý. Trường hợp một trường mầm non để Ban đại diện cha mẹ học sinh đề xuất phụ huynh đóng 100.000–300.000 đồng mua vật dụng dạy học, trong khi nhà trường đã quán triệt không quỹ lớp, không vận động ngoài quy định, là ví dụ điển hình cho kiểu “nhờ tay phụ huynh để thu hộ”.
Ban đại diện phụ huynh không phải “bình phong tài chính” của nhà trường
Nhiều phụ huynh nghĩ Ban đại diện phụ huynh là cơ quan “thu – chi thay trường”, nên sẵn sàng nộp tiền miễn là do Ban đại diện đứng ra. Đây là hiểu lầm nguy hiểm. Cơ quan giáo dục đã khẳng định rõ: không được thu bất kỳ khoản nào ngoài quy định; không được thu hộ; và đặc biệt không được dùng danh nghĩa Ban đại diện cha mẹ học sinh để thu các khoản không đúng quy định.
Ban đại diện phụ huynh, theo thông tư mới, có chức năng phối hợp, giám sát và hỗ trợ, chứ không phải chiếc ví chung để nhà trường rút tiền bất cứ lúc nào. Khi Ban đại diện đứng ra “vận động” nhưng giáo viên, ban giám hiệu dự họp, gợi ý mức đóng, hoặc đưa vào phiếu thu chính thức, thì thực chất đó là thu tiền trường học chứ không còn là hoạt động nội bộ của phụ huynh nữa. Phụ huynh cần tỉnh táo: mọi khoản thu liên quan đến học sinh, học tập, cơ sở vật chất đều phải dựa trên văn bản, không thể chỉ dựa vào lời kêu gọi trong nhóm lớp.
Hiệu trưởng chịu trách nhiệm cá nhân: không thể núp sau Ban phụ huynh
Một trong những thay đổi quan trọng là cơ quan quản lý đã nêu đích danh trách nhiệm của người đứng đầu. Sở giáo dục quy định rõ: hiệu trưởng chịu trách nhiệm về thu – chi trong nhà trường, bảo đảm các khoản thu đúng quy định. Ở cấp quốc gia, quan điểm cũng rất thẳng: trường nào để xảy ra lạm thu thì hiệu trưởng và người đứng đầu cơ quan quản lý trực tiếp phải chịu trách nhiệm.
Hà Nội nhấn mạnh “không thu bất kỳ khoản nào ngoài quy định; không thu hộ; đặc biệt không thu dưới danh nghĩa Ban đại diện cha mẹ học sinh để thu các khoản không đúng quy định”. Các đoàn kiểm tra về thu tiền trường học, thu chi đầu năm đang được lập để rà soát, xử lý dứt điểm những trường hợp bị phản ánh. Một số nơi khi bị phản ánh đã phải ra thông báo yêu cầu phụ huynh hoàn trả các khoản huy động sai quy định, kể cả dịch vụ giữ xe thu nhầm hoặc vận động mua đồ dùng dạy học. Thông điệp rất rõ: không ai có thể trốn tránh trách nhiệm bằng cách “đổ” cho Ban đại diện phụ huynh.
Phụ huynh tự bảo vệ mình thế nào khi đối mặt với lạm thu?
Quyền lợi phụ huynh không thể bảo vệ bằng im lặng. Khi nhận bất kỳ phiếu thu nào, phụ huynh cần đối chiếu với danh mục, mức thu do địa phương ban hành; nếu khoản thu không có trong danh mục, cần yêu cầu nhà trường giải thích bằng văn bản, không chấp nhận lời giải thích miệng chung chung. Đừng ngại hỏi: đây là khoản bắt buộc hay tự nguyện, căn cứ pháp lý là gì, thu để làm gì, có công khai dự toán và quyết toán hay không.
Khi phát hiện dấu hiệu lạm thu học phí, phụ huynh có thể phản ánh qua hiệu trưởng, ủy ban nhân dân cấp xã hoặc trực tiếp đến sở giáo dục – những nơi đã được yêu cầu công khai số điện thoại tiếp nhận phản ánh về lạm thu. Các phản ánh sẽ được phân loại, chuyển đến cơ quan có thẩm quyền để rà soát, xác minh, xử lý; quan điểm của cơ quan quản lý là xử lý nghiêm, cần thiết thì báo cáo cấp có thẩm quyền cao hơn. Những trường hợp thu sai phải hoàn trả cho người học, như quy định ở một số địa phương đối với khoản thu dịch vụ dư so với chi hoặc các khoản vận động trái quy định. Kết luận ở đây rất rõ: càng nhiều phụ huynh lên tiếng, cơ hội chấm dứt lạm thu càng lớn.
