Lạm thu học phí: vấn đề không chỉ nằm ở số tiền
Lạm thu học phí là tình trạng cơ sở giáo dục thu các khoản tiền ngoài phạm vi, trình tự, mức thu được pháp luật cho phép, thường núp bóng những khoản thu tự nguyện, phí xã hội hóa hoặc quỹ phụ huynh, khiến phụ huynh khó phân biệt đâu là nghĩa vụ hợp pháp, đâu là đóng góp bị ép buộc.
Vấn đề đáng lo không phải chỉ là số tiền phải nộp, mà là cách khoản thu được thiết kế để làm mờ ranh giới giữa hợp pháp và lạm thu. Rất nhiều khoản mang tên “tự nguyện”, tiền xã hội hóa, tài trợ, quỹ lớp, quỹ trường hay tiền do Ban đại diện cha mẹ học sinh vận động khiến phụ huynh ngại lên tiếng. Khi mức đóng được chia bình quân, lớp bị giao chỉ tiêu, danh sách người đóng công khai, việc “tự nguyện” trở thành áp lực xã hội. Ở đây, bản chất lạm thu nằm ở việc lợi dụng tâm lý sợ con bị phân biệt đối xử, hơn là ở hình thức khoản tiền.
Những chiếc “áo khoác” phổ biến của lạm thu trong nhà trường
Phụ huynh cần thẳng thắn thừa nhận: lạm thu học phí ngày nay ít khi xuất hiện dưới cái tên “thu sai”, mà được khoác lên các chiếc áo dễ chấp nhận hơn. Ranh giới giữa khoản thu đúng quy định và lạm thu thường bị che khuất bởi các khoản gọi là khoản thu tự nguyện, phí xã hội hóa, tài trợ, quỹ lớp, quỹ trường hoặc quỹ phụ huynh. Nếu chỉ nhìn vào tên gọi, phụ huynh gần như mất phương hướng.
Nhiều nơi, nhà trường hoặc hội phụ huynh đứng ra vận động, chia đều mức đóng cho toàn lớp, ấn định thời hạn, thậm chí ngầm hiểu “nhà ai cũng phải đóng”. Một khoản tiền không thể trở thành hợp lý chỉ vì được chuyển từ nhà trường sang hội phụ huynh vận động, hoặc gắn thêm hai chữ “tự nguyện”. Tệ hơn, nếu chủ trương xã hội hóa giáo dục bị dùng để tăng đóng góp của phụ huynh hoặc thay thế kinh phí thuộc trách nhiệm ngân sách, khoản đóng góp đó đã lệch khỏi ý nghĩa ban đầu của xã hội hóa.
Các địa phương đang siết chặt lạm thu: phụ huynh phải biết để sử dụng
Điều tích cực là nhiều địa phương không còn chờ khi phụ huynh bức xúc mới xử lý, mà siết kiểm soát ngay từ khâu đề xuất khoản thu. Hà Nội yêu cầu cơ sở giáo dục không tự đặt khoản thu, không ép học sinh và cha mẹ học sinh đóng góp dưới bất kỳ hình thức nào, đồng thời cấm lợi dụng Ban đại diện cha mẹ học sinh để thu các khoản ngoài quy định. Cơ chế chống lạm thu nhà trường đang chuyển từ “chữa cháy” sang “phòng ngừa”.
Trong khi đó, một tỉnh như Quảng Trị hướng dẫn rất rõ: trường phải thu đúng, thu đủ, sử dụng đúng mục đích, công khai, minh bạch; phân biệt khoản thu theo quy định, dịch vụ, hỗ trợ tự nguyện và khoản thu hộ bảo hiểm y tế. Nhà trường không được tùy tiện lập quỹ để ép buộc học sinh đóng góp dưới danh nghĩa tự nguyện, không được thu thêm khoản ngoài quy định, và tuyệt đối không tự ý đặt thêm khoản thu từ phụ huynh. Đây là những “lá chắn pháp lý” phụ huynh nên nắm để đặt câu hỏi mỗi khi được yêu cầu đóng tiền.
Quyền từ chối của phụ huynh: nguyên tắc không được thỏa hiệp
Điểm mấu chốt trong mọi khoản thu tự nguyện là quyền nói “không” của phụ huynh. Nếu một khoản đóng góp được thông báo là tự nguyện nhưng lại kèm mức bắt buộc, chia bình quân, giao chỉ tiêu, công khai theo cách gây áp lực, hoặc khiến phụ huynh lo con mình bị phân biệt nếu không đóng, thì đó không còn là khoản tự nguyện, mà là lạm thu được ngụy trang. Với khoản tự nguyện, nguyên tắc quan trọng nhất vẫn phải là quyền được từ chối của phụ huynh mà không bị áy náy.
Phụ huynh có thể yêu cầu nhà trường giải thích căn cứ pháp lý, mục đích chi, cách quản lý và công khai khoản thu trước khi cân nhắc tham gia. Không ấn định mức đóng, không chia bình quân, không giao chỉ tiêu, không để việc đóng hay không đóng ảnh hưởng đến học sinh — đó là những điều kiện tối thiểu để một khoản thu được coi là thực sự tự nguyện. Việc huy động tài trợ cũng không được coi là điều kiện để học sinh được cung cấp dịch vụ giáo dục, đào tạo, nghĩa là con bạn không thể bị “treo quyền học” chỉ vì cha mẹ từ chối đóng khoản không hợp pháp.
Cơ chế kiểm soát lạm thu: phụ huynh cần chủ động sử dụng thay vì đứng ngoài
Muốn chống lạm thu nhà trường hiệu quả, không thể chỉ trông chờ vào việc cấm đặt thêm khoản thu mà phải kiểm soát từ khi khoản thu được đề xuất. Nhà trường cần xác định căn cứ pháp lý, dự toán, mức thu, đối tượng đóng, cách sử dụng và cơ chế công khai trước khi thu tiền. Nhiều địa phương yêu cầu kế hoạch thu – chi phải được thống nhất bằng văn bản với Ban đại diện cha mẹ học sinh và được cơ quan quản lý phê duyệt trước khi thực hiện. Đây là điểm phụ huynh có thể dựa vào để yêu cầu xem hồ sơ phê duyệt.
Hà Nội yêu cầu UBND phường, xã tăng cường kiểm tra, kể cả kiểm tra đột xuất tình hình thu, chi đầu năm học, và công khai danh sách cơ sở giáo dục vi phạm lạm thu trên phương tiện thông tin đại chúng trong vòng ba ngày kể từ lúc phát hiện. Các nơi cũng quy trách nhiệm trực tiếp cho người đứng đầu cơ sở giáo dục nếu để xảy ra lạm thu hoặc thu, chi tài trợ sai quy định, buộc hoàn trả tiền thu sai cho phụ huynh. Phụ huynh không nên ngại phản ánh qua đường dây nóng, qua chính quyền địa phương hoặc Sở Giáo dục khi phát hiện khoản thu bất thường; đó không phải là gây khó cho trường, mà là bảo vệ quyền học tập của con và tính minh bạch của hệ thống.
