Quy mô kế hoạch và sức ép nguồn cung
Dự án khai thác than là kế hoạch đầu tư mở mới, khai thác xuống sâu hoặc cải tạo mỏ hiện hữu để duy trì sản lượng và cung ứng nhiên liệu. Với Quảng Ninh, TKV dự kiến triển khai 18 dự án đến năm 2030; quy mô ấy có thể củng cố nguồn than, nhưng cũng đòi hỏi năng lực quản lý tương xứng.
Trong 18 dự án, 13 dự án đang thực hiện đầu tư và 5 dự án còn ở giai đoạn chuẩn bị. Kế hoạch xuất phát từ yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng, đồng thời bù đắp sản lượng khi các mỏ hiện hữu dần đi đến cuối vòng đời. Giai đoạn 2026–2030, TKV định hướng duy trì khoảng 40 triệu tấn than sạch sản xuất trong nước mỗi năm, kết hợp nhập khẩu 10–20 triệu tấn.
Tác động không chỉ nằm ở ngành mỏ: nguồn than ổn định góp phần duy trì hoạt động của các nhà máy nhiệt điện và hệ thống điện. Vì vậy, khai thác than Quảng Ninh có ý nghĩa với người dân và doanh nghiệp dùng điện, nhưng mục tiêu nguồn cung không thể là lý do để xem nhẹ quy định.
Tiến độ đầu tư phải đi cùng hiệu quả vận chuyển
Một số dự án lớn cho thấy kế hoạch đã bước vào giai đoạn triển khai cụ thể. Mỏ hầm lò Khe Chàm II-IV có công suất thiết kế 3,5 triệu tấn mỗi năm, dự kiến hoàn thành xây dựng cơ bản trong năm 2026; dự án cải tạo, mở rộng mỏ Cao Sơn hướng tới công suất 4,5 triệu tấn mỗi năm, với mốc hoàn thành xây dựng cơ bản dự kiến vào năm 2027.
Chuỗi đầu tư còn gồm 4 dự án sàng tuyển, chế biến, 6 dự án cảng và kho cùng 6 dự án băng tải. Đây là hướng đi đáng chú ý: sản lượng tăng mà vận chuyển vẫn phụ thuộc nhiều vào đường bộ sẽ làm giảm lợi ích của việc mở rộng mỏ. Tuyến băng tải Núi Béo–Hà Tu–Trung tâm chế biến–Làng Khánh đã được đưa vào khai thác đầu tháng 10, góp phần giảm áp lực xe tải, tiết kiệm chi phí và hạn chế tác động môi trường.
Với TKV Quảng Ninh, thước đo thành công do đó không thể chỉ là tiến độ xây dựng hay sản lượng. Khả năng kết nối khai thác, sàng tuyển và vận chuyển mới quyết định liệu đầu tư có vừa phục vụ an ninh năng lượng, vừa giảm gánh nặng lên cộng đồng và môi trường.
Vi phạm đã được lập biên bản nhưng chưa bị xử phạt
Kế hoạch mở rộng xuất hiện trong bối cảnh Thanh tra Chính phủ nêu một thiếu sót nghiêm trọng của cơ quan quản lý: các đoàn thanh tra, kiểm tra từng phát hiện nhiều vi phạm tại công ty thuộc TKV, lập biên bản hành chính nhưng không ban hành quyết định xử phạt đúng thời hạn. Đây không phải lỗi thủ tục có thể tách khỏi hoạt động khai thác; việc xử lý chậm làm suy yếu tính răn đe ngay lúc quy mô đầu tư sắp tăng.
Các hành vi được ghi nhận gồm khai thác ngoài ranh giới hoặc độ sâu được cấp phép, khai thác trước khi có giấy phép, vượt công suất, sử dụng tài nguyên ngoài phạm vi cho phép và tiếp tục khai thác khi giấy phép hết hạn. Những phát hiện này khiến câu hỏi không chỉ là doanh nghiệp có tuân thủ hay không, mà còn là cơ quan nào chịu trách nhiệm khi đã phát hiện vi phạm nhưng để quá hạn xử phạt.
Từ ngày 15/9, Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam được chuyển từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Công Thương quản lý. Việc chuyển giao càng khiến phân định trách nhiệm và phối hợp giữa hai bộ trở nên cấp thiết. Thanh tra Chính phủ yêu cầu tiếp tục kiểm tra, làm rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân liên quan và xử lý theo pháp luật; nếu có dấu hiệu tội phạm thì chuyển cơ quan điều tra.
Điều kiện để mở rộng mà không lặp lại sai phạm
Mở rộng khai thác chỉ có thể thuyết phục khi giám sát được thực hiện trước, trong và sau khi cấp phép, thay vì dừng ở việc lập biên bản. Cần làm rõ trách nhiệm đối với những vụ việc đã quá thời hạn xử phạt, đồng thời công khai tiến độ khắc phục và kết quả xử lý. Nếu thiếu bước này, 18 dự án có nguy cơ nhân rộng những lỗ hổng quản lý thay vì chỉ bổ sung nguồn cung.
Thanh tra Chính phủ cũng đề nghị rà soát việc tính tiền cấp quyền khai thác ở các giấy phép để bảo đảm tính đúng, tính đủ và tránh thất thu ngân sách. Bộ Công Thương được yêu cầu nghiên cứu, rà soát và trình Thủ tướng điều chỉnh quy hoạch khoáng sản theo quy định. Những việc này cần được đặt cạnh tiến độ đầu tư: cấp phép, quy hoạch, nghĩa vụ tài chính và xử lý vi phạm phải nhất quán.
Kết luận rất rõ: nhu cầu điện giải thích vì sao TKV cần duy trì sản lượng, nhưng không thể thay thế kỷ luật pháp luật. Chỉ khi cơ quan quản lý xử lý đến cùng các vi phạm khai thác than và giám sát chặt từng dự án, kế hoạch lớn tại Quảng Ninh mới có cơ sở để vừa bảo đảm năng lượng, vừa hạn chế rủi ro môi trường và thất thoát tài nguyên.
