Một giải thưởng, một thông điệp: AI phải phục vụ hệ thống y tế bao trùm
Giải thưởng Khoa học ASEAN - Hoa Kỳ dành cho Nữ giới là giải thưởng khu vực tôn vinh các nữ nhà khoa học xuất sắc trong lĩnh vực STEM, đồng thời khuyến khích nghiên cứu ứng dụng nhằm xây dựng hệ thống y tế bao trùm, có khả năng chống chịu trước các thách thức chung của ASEAN.
Chiều 14/10 tại Đà Nẵng, trong phiên toàn thể Hội nghị lần thứ 90 Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN, Lễ trao Giải thưởng Khoa học ASEAN - Hoa Kỳ dành cho Nữ giới đã diễn ra và PGS.TS. Hà Thị Thanh Hương của Việt Nam giành Giải Nhất hạng mục giữa sự nghiệp. Đây không chỉ là tin vui mang tính danh hiệu; nó gửi đi thông điệp rằng AI hệ thống y tế đang trở thành ưu tiên chiến lược của khu vực. Chủ đề năm nay – "AI vì hệ thống y tế bao trùm và có khả năng chống chịu tại ASEAN" – cho thấy khoa học không còn dừng ở phòng thí nghiệm, mà phải trả lời trực tiếp các bài toán chẩn đoán hình ảnh, y học cá thể hóa, công bằng y tế, phát triển thuốc, y tế số, ứng phó đại dịch và sức khỏe tâm thần.
PGS.TS. Hà Thị Thanh Hương: từ kỹ thuật mô y học đến AI hệ thống y tế
Điểm đáng chú ý ở PGS.TS. Hà Thị Thanh Hương là bà bước vào AI từ nền tảng kỹ thuật mô y học và y học tái tạo, chứ không phải từ công nghệ thuần túy. Bà từng tốt nghiệp thủ khoa ngành Công nghệ Sinh học, sau đó hoàn thành chương trình tiến sĩ tại Đại học Stanford, và hiện là Trưởng Bộ môn Kỹ thuật mô và Y học tái tạo, Khoa Kỹ thuật Y sinh, Trường Đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia TP.HCM. Nói cách khác, bà mang tư duy của một nhà khoa học sự sống vào thiết kế thuật toán. Trong bối cảnh chủ đề giải thưởng tập trung vào trí tuệ nhân tạo trong y tế, sự kết hợp này giúp nghiên cứu của bà không bị cuốn theo trào lưu AI tạo sinh chung chung, mà gắn chặt với nhu cầu lâm sàng, cấu trúc mô và các mô hình y học tái tạo cụ thể.
Giải thưởng Khoa học ASEAN - Hoa Kỳ dành cho Nữ giới được tổ chức từ năm 2014 trong khuôn khổ hợp tác ASEAN - Hoa Kỳ, nhằm ghi nhận các thành tựu nghiên cứu nổi bật và thúc đẩy vai trò phụ nữ trong khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học, đồng thời tăng cường hợp tác khoa học khu vực. Việc một nữ nhà khoa học Việt tiếp tục được xướng tên sau trường hợp TS. Nguyễn Thị Hiệp năm 2017 cho thấy đây không phải là thành công đơn lẻ, mà là dấu hiệu của một thế hệ nhà khoa học nữ đang trưởng thành, có khả năng cạnh tranh ở tầm ASEAN trong các lĩnh vực khó như y học tái tạo và AI hệ thống y tế.
AI vì hệ thống y tế bao trùm: vì sao cần góc nhìn kỹ thuật mô và y học tái tạo?
Chủ đề giải thưởng năm nay đặt AI vào bài toán hệ thống y tế bao trùm và có khả năng chống chịu, với các hướng ưu tiên như chẩn đoán hình ảnh, y học cá thể hóa, công bằng y tế, phát triển thuốc, y tế số, ứng phó đại dịch và sức khỏe tâm thần. Đây là những mảnh ghép mà nếu thiếu nền tảng kỹ thuật mô y học và y học tái tạo, AI dễ bị giới hạn ở mức phân tích dữ liệu, thay vì góp phần tái thiết kế cách chúng ta hiểu và can thiệp vào cơ thể người. Khi một nhà khoa học xuất thân từ y học tái tạo bước vào AI, họ có xu hướng đặt câu hỏi: dữ liệu này gắn với cấu trúc mô nào, quá trình phục hồi ra sao, và liệu mô hình AI có phản ánh được sự phức tạp của mô sống hay không.
Các sáng kiến đang được bàn thảo trong khuôn khổ Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN cũng nhấn mạnh trí tuệ nhân tạo trong y tế như một trụ cột, bên cạnh hợp tác vũ trụ và chuyển giao công nghệ. Điều này cho thấy AI không còn là công cụ phụ trợ, mà là hạ tầng mới của hệ thống y tế. Nếu không có tiếng nói của các nhà khoa học y học tái tạo, nguy cơ là AI sẽ tối ưu hóa quy trình hành chính hoặc chẩn đoán bề mặt, nhưng bỏ qua cơ hội tái định nghĩa điều trị dựa trên mô, cơ quan và các hệ thống sinh học phức tạp.
Giải thưởng ASEAN - Hoa Kỳ: bệ phóng cho nữ nhà khoa học Việt và chiến lược AI y tế khu vực
Giải thưởng Khoa học ASEAN - Hoa Kỳ dành cho Nữ giới không chỉ là một danh hiệu cá nhân; nó là cơ chế hợp tác khoa học, công nghệ giữa ASEAN và Hoa Kỳ, với sự tham gia của khu vực tư nhân, nhằm thúc đẩy sự tham gia của phụ nữ trong STEM và ghi nhận các nghiên cứu ứng dụng có tác động. Cấu trúc giải thưởng với hai hạng mục giữa sự nghiệp và cấp cao, cùng quy trình đề cử từ từng quốc gia ASEAN, cho thấy đây là sân chơi được thiết kế để phát hiện và nâng đỡ tài năng nữ ở nhiều giai đoạn nghề nghiệp khác nhau. Việc PGS.TS. Hà Thị Thanh Hương giành giải nhất hạng mục giữa sự nghiệp vì thế mang ý nghĩa kép: vừa khẳng định năng lực cá nhân, vừa chứng minh hệ sinh thái khoa học Việt Nam đủ sức chuẩn bị ứng viên cạnh tranh ở cấp khu vực.
Ở tầm chính sách, các đại biểu tại cuộc họp BAC-21 đã xem xét tiến độ thực hiện các kết quả ưu tiên kinh tế năm 2026, chuẩn bị các kết quả cần đạt năm 2027 và thảo luận cơ chế theo dõi, đánh giá việc thực hiện APASTI 2026–2035 để bảo đảm kế hoạch được triển khai thực chất, có kết quả đo lường được. Nói cách khác, giải thưởng không đứng một mình mà gắn với một lộ trình dài hạn về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nếu Việt Nam biết tận dụng các thành tựu như của PGS.TS. Hà Thị Thanh Hương để tham gia sâu hơn vào các chương trình AI hệ thống y tế khu vực, chúng ta không chỉ góp tiếng nói, mà còn có thể định hình chuẩn mực mới cho y học tái tạo và kỹ thuật mô y học trong ASEAN.
