Du lịch cộng đồng Việt Nam: Bản sắc địa phương trở thành giá trị kinh tế
Du lịch cộng đồng Việt Nam là mô hình phát triển dựa trên tài nguyên văn hóa, cảnh quan và đời sống thường ngày của cư dân bản địa, trong đó người dân vừa là chủ thể xây dựng sản phẩm, vừa là đối tượng hưởng lợi, tạo ra sinh kế gắn với bảo tồn bản sắc và phát triển nông thôn bền vững. Mấu chốt ở đây không phải xây thêm những khu vui chơi na ná nhau, mà là biến những gì vốn dĩ “bình thường” với người bản địa – nếp nhà sàn Thái, ruộng bậc thang người Dao đỏ, những bó hương đỏ thắm – thành trải nghiệm có chiều sâu cho du khách. Nhìn từ làng hương Quảng Phú Cầu, xã Mường Chanh và Nam Hong người Dao đỏ, có thể thấy rõ: hoặc cộng đồng làm chủ câu chuyện của mình, hoặc họ bị biến thành “phông nền sống” phục vụ check-in. Con đường bền vững chỉ xuất hiện khi văn hóa, nông nghiệp và du lịch được đặt vào cùng một bài toán sinh kế, thay vì bị cắt rời thành những tiết mục trình diễn cho có.
Mường Chanh: Lấy bản sắc Thái và nông nghiệp làm lõi cho du lịch nông thôn bền vững
Mường Chanh là ví dụ điển hình cho cách một xã miền núi đặt cược tương lai vào du lịch bản sắc văn hóa gắn với nông nghiệp cộng đồng. Được thành lập trên cơ sở sáp nhập hai xã, Mường Chanh có diện tích 101,47km², gồm 14 bản với 2.330 hộ, trên 98% dân số là người Thái – một cơ cấu dân cư khiến câu chuyện du lịch không thể tách khỏi di sản văn hóa Thái. Tại hội thảo khoa học “Du lịch Mường Chanh: Tiềm năng, thực trạng và giải pháp” do UBND xã phối hợp với Trường Đại học Tây Bắc tổ chức chiều 18.8, các bên tham gia thống nhất rằng địa phương phải kết nối lịch sử, văn hóa, cảnh quan, ẩm thực, nông nghiệp và đời sống thường ngày thành những hành trình trải nghiệm có dấu ấn riêng, thay vì bán lẻ từng giá trị. Đời sống văn hóa Thái với nhà sàn, xòe, hát khắp, lễ hội, nghề gốm được xác định là nền tảng cho du lịch cộng đồng, nơi du khách không chỉ xem biểu diễn mà còn ăn, ở, cùng sản xuất với người dân. Tham vọng của Mường Chanh không nhỏ: trong giai đoạn 2025–2030, xã đặt mục tiêu nâng thu nhập bình quân lên 55 triệu đồng người/năm, giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống dưới 3%, mở rộng diện tích cây công nghiệp lên 1.350ha, phát triển cà phê ứng dụng công nghệ cao và gắn sản xuất nông nghiệp với khai thác tiềm năng du lịch sinh thái. Cùng lúc, địa phương hướng tới số hóa 100% hồ sơ hành chính, nâng tỷ lệ che phủ rừng lên 48,5% để tạo nền tảng phát triển kinh tế gắn với bảo vệ cảnh quan, môi trường và hệ sinh thái. Đây không phải là tầm nhìn “làm du lịch cho vui”, mà là kế hoạch tái cấu trúc sinh kế của cả cộng đồng xung quanh du lịch nông thôn bền vững.
Nam Hong người Dao đỏ: Mô hình du lịch cộng đồng đi vào thực chất
Nếu Mường Chanh còn đang ở giai đoạn xây dựng đề án, thì Nam Hong trên sườn núi Tây Con Linh cho thấy du lịch cộng đồng Việt Nam có thể đi đến đâu khi cộng đồng nắm được công cụ và niềm tin. Ẩn mình ở độ cao lớn, bao quanh là núi rừng, ruộng bậc thang và hệ sinh thái đa dạng, Nam Hong có điều kiện tự nhiên lý tưởng cho du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và trải nghiệm – nhưng tài nguyên chỉ biến thành sinh kế sau một bước ngoặt quan trọng. Theo bài viết, bước ngoặt đó diễn ra năm 2014, khi dự án cải thiện sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số do Helvetas tài trợ giúp các hộ dân sửa nhà, nâng cấp cơ sở vật chất và được đào tạo kỹ năng làm du lịch. Từ vài hộ ban đầu, người Dao đỏ ở Nam Hong nhận ra rằng chính ngôi nhà gỗ, thửa ruộng, món ăn và nghi lễ truyền thống của họ có thể trở thành nguồn thu nhập. Cùng với cảnh quan ruộng bậc thang thay đổi theo mùa, bản sắc văn hóa Dao đỏ – từ trang phục, ẩm thực, nghề thủ công, hái chè Shan Tuyết, tắm thuốc nam đến các nghi lễ như lễ trưởng thành, lễ cơm mới, cầu mùa, múa lửa – dần được phát triển thành chuỗi trải nghiệm du lịch. Khi lượng khách tăng, mô hình hợp tác cộng đồng hình thành qua Hợp tác xã Du lịch cộng đồng Nam Hong, giúp kết nối các hộ và tổ chức dịch vụ theo chuỗi giá trị rõ ràng. Sau hơn một thập kỷ, Nam Hong trở thành làng du lịch người Dao đỏ tiêu biểu, đạt chuẩn OCOP 4 sao, đón khoảng 5.000 lượt khách mỗi năm và tạo doanh thu hơn 5 tỷ đồng mỗi năm. Đáng chú ý hơn, lợi ích từ du lịch không dừng lại ở 28 hộ trực tiếp tham gia, mà lan sang những gia đình cung cấp thực phẩm, nông sản, thủ công, vận chuyển, nấu nướng, hướng dẫn và biểu diễn văn hóa. Đây là bằng chứng sống cho thấy khi du lịch nông thôn bền vững được xây trên di sản thật, nó có thể trở thành nền kinh tế cộng đồng chứ không phải “đặc quyền” của vài homestay.
Bài toán người dân là chủ thể và tham vọng trở thành điểm đến cấp tỉnh
Những gì đang diễn ra tại Mường Chanh cho thấy tư duy phát triển du lịch cộng đồng Việt Nam đã dịch chuyển: thay vì coi du lịch là ngành “phụ”, chính quyền đặt nó vào vị trí đột phá gắn với nông, lâm nghiệp và chuyển đổi số. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã lần thứ I, nhiệm kỳ 2025–2030 xác định phát triển nông, lâm nghiệp, du lịch sinh thái gắn với chuyển đổi số, phát triển xanh, bền vững là một trong những khâu đột phá, đồng thời đặt mục tiêu đưa Mường Chanh trở thành khu du lịch cấp tỉnh vào năm 2030. Điểm đáng chú ý là định hướng xuyên suốt: lấy người dân làm chủ thể và là đối tượng hưởng lợi từ du lịch. Khi cộng đồng trực tiếp tham gia xây dựng sản phẩm, cung cấp dịch vụ, giới thiệu văn hóa và hưởng lợi từ hoạt động du lịch, việc bảo tồn bản sắc mới có thể gắn chặt với sinh kế và tạo động lực phát triển bền vững. Đây chính là bài học mà Nam Hong đã thực hành thành công: cộng đồng hợp tác, hình thành chuỗi giá trị, để lợi ích từ du lịch lan rộng qua cung ứng thực phẩm, nông sản, thủ công, vận chuyển, nấu nướng, hướng dẫn và biểu diễn văn hóa. Trong bối cảnh ngày càng nhiều du khách quốc tế quan tâm tới giao lưu văn hóa, các không gian như Mường Chanh hay Nam Hong có thể trở thành cầu nối giao lưu văn hóa Việt Trung và rộng hơn là liên kết vùng, nếu được tổ chức bài bản và tôn trọng chủ thể văn hóa. Nhưng để tránh rơi vào cái bẫy thương mại hóa, chính sách phải tiếp tục khuyến khích cộng đồng giữ tiếng nói quyết định trong thiết kế sản phẩm, không để bản làng biến thành “sân khấu” rỗng ruột cho tour trọn gói.
Từ làng hương Quảng Phú Cầu đến các bản làng vùng cao: Cần một cách nhìn mới về du lịch
Làng hương Quảng Phú Cầu đã nổi lên trên mạng xã hội nhờ những bó hương đỏ thắm tạo nên bối cảnh thị giác ấn tượng, thu hút giới trẻ đến chụp ảnh và trải nghiệm nghề làm hương truyền thống. Đây là minh chứng cho khả năng biến một nghề nông thôn quen thuộc thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, nhưng nếu dừng lại ở vài góc check-in và vài phiên “diễn nghề” cho khách xem, mô hình này sẽ nhanh chóng bão hòa. Nam Hong và Mường Chanh gợi ý một con đường khác: du lịch bản sắc văn hóa không chỉ là “trình diễn” mà là đưa du khách vào đời sống thực của cộng đồng, chấp nhận để họ thấy cả những góc chưa hoàn hảo nhưng chân thật. Khi ruộng bậc thang, nhà sàn, lễ hội, nghề gốm, bó hương hay ấm thuốc tắm được xem là phần của hệ sinh thái sinh kế chứ không chỉ là đạo cụ, du lịch nông thôn bền vững mới có cơ hội. Kết luận ở đây khá rõ: tương lai của du lịch cộng đồng Việt Nam không nằm ở việc xây thêm những bản làng “giả cổ” để chụp ảnh, mà ở việc trao quyền cho cộng đồng, đầu tư vào năng lực số, kết nối tour tuyến và tôn trọng chiều sâu văn hóa. Khi người dân có thể sống được bằng chính bản sắc của mình, du lịch sẽ bớt đi tính mùa vụ, còn du khách thì tìm thấy nhiều hơn những trải nghiệm đáng nhớ thay vì vài bức ảnh đẹp nhưng rỗng nghĩa.
