Khoảng trống kỹ năng AI của giáo viên: vấn đề không thể né tránh
Khoảng cách kỹ năng AI của giáo viên là tình trạng nhiều nhà giáo có thái độ tích cực với trí tuệ nhân tạo nhưng thiếu tự tin về kiến thức, kỹ năng và cách ứng dụng công cụ này vào dạy học, dẫn đến nguy cơ bỏ lỡ cơ hội cải thiện chất lượng giáo dục và cá nhân hóa học tập cho học sinh. Một khảo sát trên 897 giáo viên tại các trường công lập ở Hà Nội cho thấy tuy hơn 74% giáo viên có thái độ tích cực với AI, 40% trong số họ lại thiếu tự tin và tự đánh giá kiến thức, kỹ năng AI của mình chỉ ở mức trung bình. Điều này phơi bày nghịch lý: chính đội ngũ được kỳ vọng dẫn dắt chuyển đổi số lại đang lúng túng trước làn sóng công nghệ mới. Nếu không coi giáo viên AI kỹ năng là ưu tiên đào tạo, mọi chiến lược số hóa giáo dục sẽ đứng trên nền móng yếu.
Vì sao giáo viên phải làm chủ AI thay vì né tránh
Trí tuệ nhân tạo trong giáo dục không phải chuyện trào lưu, mà là câu trả lời cho bài toán chất lượng và công bằng. Lãnh đạo ngành đã nhấn mạnh: AI phải giúp nhà giáo dạy tốt hơn, người học tiến bộ hơn và nhà quản lý đưa ra quyết định chính xác hơn. Ở cấp lớp học, các ứng dụng AI lớp học được khuyến nghị ưu tiên hỗ trợ học sinh gặp khó khăn, giảm việc hành chính cho giáo viên, nâng cao chất lượng học liệu và tận dụng dữ liệu cho quản lý. Nơi đã mạnh dạn ứng dụng, như chia sẻ của một hiệu trưởng, việc dạy và học có chuyển biến rõ rệt về chất lượng học tập và hoạt động ngoại khóa. Vấn đề không phải “có nên dùng AI không”, mà là giáo viên có kỹ năng để biến AI thành trợ lý hay để nó trở thành gánh nặng thêm vào công việc vốn đã quá tải.
Chính sách đã đi trước, năng lực giáo viên đang chạy sau
Trong chưa đầy hai năm, cơ quan quản lý đã ban hành liên tiếp ba văn bản: Khung năng lực số cho người học, Khung năng lực số cho giáo viên và cán quản lý, cùng Khung nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo cho học sinh phổ thông. Về lý thuyết, hệ sinh thái chính sách cho đào tạo AI giáo dục đang khá đồng bộ. Nhưng thực tế, năng lực triển khai ở trường phổ thông lại lộ rõ bất cập: chênh lệch khả năng ứng dụng AI giữa giáo viên, kỹ năng công nghệ số còn hạn chế, hạ tầng và thiết bị vẫn là rào cản lớn, thiếu bộ công cụ chuẩn để đánh giá kỹ năng số của học sinh một cách khách quan. Khi chính sách chạy rất nhanh mà giáo viên AI kỹ năng còn yếu, nguy cơ xuất hiện “khoảng cách hai tầng”: văn bản đẹp trên giấy, lớp học thì loay hoay với những thử nghiệm manh mún, rời rạc.
Chuyển đổi vai trò giáo viên: từ người giảng giải sang người ra quyết định
Nếu tiếp cận AI chỉ như một phần mềm mới, giáo dục sẽ đi chệch hướng. Điều cần thay đổi là vai trò của giáo viên. Thứ trưởng phụ trách lĩnh vực nhấn mạnh, việc ra quyết định phải thuộc về nhà giáo; AI có thể gợi ý, soạn thảo, phân tích, nhưng giáo viên phải kiểm chứng, quyết định và chịu trách nhiệm chuyên môn. Quan điểm “AI chỉ là công cụ hỗ trợ, người thầy luôn nắm quyền quyết định cao nhất trong việc đánh giá học sinh” đã được nêu rõ. Điều này đòi hỏi một chuyển đổi vai trò giáo viên: bớt thời gian “đứng lớp nói”, tăng thời gian thiết kế hoạt động, phân tích dữ liệu học tập và tư vấn cá nhân hóa. Nói cách khác, chuyển đổi vai trò giáo viên không phải để AI thay thế người dạy, mà để người dạy được làm đúng phần việc mà máy không thể: phán đoán sư phạm, cảm xúc, và trách nhiệm đạo đức.
Đào tạo AI giáo dục: phải là chương trình bắt buộc, không phải phong trào
Trước thực tế 40% giáo viên tự nhận thiếu tự tin về kiến thức, kỹ năng AI, đào tạo AI giáo dục không thể dừng ở các hội thảo “truyền cảm hứng”. Đại diện một sở giáo dục lớn khẳng định ngành sẽ tập trung đào tạo, phát triển đội ngũ, phối hợp đối tác quốc tế để xây dựng kế hoạch tập huấn kỹ năng ứng dụng AI sao cho mỗi giáo viên đều có thể làm chủ công nghệ. Ông nhấn mạnh không bắt buộc giáo viên phải biết lập trình, mà cần hướng dẫn họ cách biến AI thành trợ lý. Song song, các trường đại học, viện nghiên cứu được kêu gọi đóng vai trò nòng cốt trong nghiên cứu, kiểm chứng, chuyển giao giải pháp AI cho nhà trường phổ thông. Nếu các chương trình tập huấn không gắn chặt với nhu cầu lớp học, không giải tỏa được gánh nặng hành chính, giáo viên sẽ khó thấy động lực đầu tư thời gian cho kỹ năng mới.
Kết luận: Đầu tư cho kỹ năng AI của giáo viên là đầu tư cho chất lượng học sinh
Hội thảo về ứng dụng AI trong giáo dục, với sự tham gia của các nhà quản lý, nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp, không phải sự kiện mang tính hình thức mà là tín hiệu cho thấy hệ thống đang muốn chuyển từ nhận thức sang hành động. Tuy nhiên, mắt xích quyết định vẫn là giáo viên. Nếu giáo viên không được trang bị bài bản về ứng dụng AI lớp học, mọi khung năng lực, mọi nền tảng số sẽ khó đi vào đời sống học đường. Ngược lại, khi giáo viên AI kỹ năng vững vàng, họ có thể dùng công cụ này để hỗ trợ học sinh yếu, cá nhân hóa lộ trình học, giảm công việc hành chính và cung cấp dữ liệu tin cậy cho nhà quản lý. Đầu tư cho năng lực AI của giáo viên vì thế không phải “chi cho công nghệ”, mà là đầu tư trực tiếp cho sự tiến bộ của từng học sinh và chất lượng quyết định của cả hệ thống giáo dục.
