AI trong trường học: từ xu hướng công nghệ đến yêu cầu bắt buộc của giáo dục
Đào tạo kỹ năng AI cho giáo viên và học sinh là quá trình nâng cao năng lực hiểu, sử dụng và đánh giá các công cụ trí tuệ nhân tạo trong quản lý, dạy học và học tập, nhằm giúp nhà trường tối ưu hóa dữ liệu, tự động hóa công việc lặp lại, đồng thời hình thành ở người học tư duy phản biện, đạo đức số và khả năng thích ứng với môi trường giáo dục đang chuyển đổi số mạnh mẽ. Trong vài tháng gần đây, TP.HCM không xem chuyện này như một “phụ lục” công nghệ mà đang biến nó thành trục chính của chuyển đổi số giáo dục. Các chương trình đào tạo AI giáo viên và phát triển kỹ năng AI học sinh được thiết kế để thay đổi cách nhà trường vận hành, cách thầy cô đánh giá bài học và cách học sinh tiếp cận tri thức. Bước ngoặt không nằm ở việc mang thêm vài ứng dụng vào lớp học, mà ở việc tái định nghĩa vai trò thầy – trò trong thời đại AI.
Đào tạo AI cho giáo viên: thay đổi tư duy quản lý và cách dạy, không chỉ học thêm công cụ
Các lớp tập huấn về kỹ năng ứng dụng AI cho giáo viên tại TP.HCM tập trung vào hai trục: quản lý nhà trường và ứng dụng AI dạy học. Thông điệp nổi bật là hiệu trưởng không thể tiếp tục quản lý kiểu sự vụ thủ công, khi dữ liệu người học ngày càng lớn nhưng còn phân tán, báo cáo vẫn làm bằng tay khiến quyết định quản lý chậm và thiếu dữ liệu. Theo TS Trần Trọng Toàn, quy mô và phương thức vận hành trường học sẽ thay đổi, đòi hỏi chuyển từ quản lý công việc sang quản trị bằng quy trình dựa trên dữ liệu. Đào tạo AI giáo viên vì thế phải chạm tới lớp tư duy này, chứ không dừng ở việc hướng dẫn vài tính năng phần mềm. Điểm hợp lý là Sở định hướng “phân tầng” bồi dưỡng theo năng lực giáo viên, khuyến khích giáo viên trẻ hỗ trợ đồng nghiệp lớn tuổi để giảm áp lực thích nghi.
Ở lớp dạy học, AI được nhìn nhận là công cụ xử lý dữ liệu, tự động hóa các việc lặp lại và tối ưu thời gian chuẩn bị bài giảng cho giáo viên. Điều đáng chú ý là lãnh đạo ngành giáo dục nhấn mạnh AI không thay thế vị trí trung tâm của người thầy. Đây là ranh giới cần thiết, vì nếu giáo viên chỉ coi AI là “máy ra đề, máy soạn giáo án”, họ sẽ nhanh chóng lệ thuộc và đánh mất năng lực sư phạm cốt lõi. Ngược lại, khi biết tạo lập “ngân hàng câu lệnh”, khai thác tối đa các công cụ miễn phí một cách có chiến lược, giáo viên có thể tái phân bổ thời gian: ít đi thao tác kỹ thuật, nhiều hơn cho tương tác sư phạm và đánh giá quá trình học. Đào tạo AI cho giáo viên, nếu làm đúng, sẽ giải phóng thời gian và nâng chất lượng dạy – học, thay vì trở thành một lớp gánh nặng công nghệ mới.
Kỹ năng AI cho học sinh phổ thông: đừng để AI biến thành “cỗ máy làm bài hộ”
Hội thảo về hoạt động đổi mới sáng tạo trong giáo dục với trọng tâm phát triển năng lực số và năng lực AI cho học sinh phổ thông cho thấy TP.HCM nhìn học sinh như chủ thể của chuyển đổi số giáo dục, chứ không chỉ là đối tượng thụ hưởng. Các phiên thảo luận xoay quanh việc xác định điểm khởi đầu và xây dựng lộ trình phát triển kỹ năng AI học sinh trong nhà trường, đồng thời thiết kế hoạt động phù hợp từng độ tuổi và nhu cầu thực tế. Điểm đáng khen là các chuyên gia không tô hồng AI: họ đặt thẳng vấn đề ranh giới giữa dùng AI như công cụ hỗ trợ học tập và nguy cơ lệ thuộc vào công nghệ. Nếu nhà trường chỉ dạy học sinh cách yêu cầu AI làm bài, thì những năng lực cần nhất cho nền kinh tế số – tư duy phản biện, giải thích, sáng tạo – sẽ bị bào mòn. Kỹ năng AI học sinh phải gắn với trách nhiệm, đạo đức và khả năng “phản biện lại chính AI”, như các chuyên gia đề nghị.
Các tham luận tại hội thảo cho thấy một cách tiếp cận tương đối chín: dựa trên khung năng lực số cho người học và khung năng lực AI do Bộ GD-ĐT ban hành để định hướng nội dung giáo dục trong trường. Điều này giúp kỹ năng AI không trở thành phong trào ngắn hạn mà được gắn vào chương trình một cách hệ thống. Đáng chú ý, chuyên gia đề nghị chuyển từ “đánh giá sản phẩm cuối cùng” sang “đánh giá quá trình”, yêu cầu học sinh chứng minh cách mình tạo ra sản phẩm và khả năng giải trình. Đây là điểm mấu chốt: khi nhật ký quá trình, cách đặt câu hỏi, lựa chọn dữ liệu và chỉnh sửa kết quả được đưa vào đánh giá, AI sẽ không còn dễ trở thành cỗ máy làm bài hộ. Thay vào đó, nó trở thành “đối thoại viên” để học sinh luyện tư duy phản biện – thứ mà chính các chuyên gia coi là hàng rào bảo vệ trước nguy cơ lệ thuộc công nghệ.
Kết nối chuyên gia – trường học – doanh nghiệp: điều kiện để chuyển đổi số giáo dục không bị đứt gãy
Một điểm chiến lược trong các chương trình gần đây của TP.HCM là nỗ lực kết nối giữa chuyên gia, nhà trường và doanh nghiệp công nghệ trong phát triển năng lực số và kỹ năng AI cho học sinh phổ thông. Thay vì để mỗi trường “tự bơi” với các công cụ rời rạc, thành phố tổ chức hội thảo có mặt cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và tổ trưởng chuyên môn. Theo các đơn vị tổ chức, mục tiêu là cập nhật định hướng phát triển năng lực số và ứng dụng AI trong giáo dục phổ thông; tăng cường năng lực đổi mới của cán bộ quản lý, giáo viên; đồng thời siết chặt kết nối giữa trường, chuyên gia và doanh nghiệp trong lộ trình chuyển đổi số giáo dục. Việc ký kết hợp tác giữa Viện Nghiên cứu Giáo dục và doanh nghiệp giáo dục để mở rộng nghiên cứu, đổi mới và phát triển năng lực số, năng lực AI trong giáo dục là một tín hiệu cho thấy hệ sinh thái đang được xây dựng, không chỉ là vài buổi tập huấn lẻ tẻ.
Tuy vậy, kết nối không tự động mang lại hiệu quả nếu thiếu kỷ luật dữ liệu và chuẩn mực học thuật. Các chuyên gia đã nhắc rõ triển khai AI trong quản trị nhà trường phải dựa trên nhu cầu thực tế, tuân thủ tuyệt đối các quy định về an toàn thông tin, bảo mật dữ liệu học sinh và đảm bảo tính liêm chính trong học thuật. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhiều công cụ AI miễn phí phân tán dữ liệu học tập, thiếu liên kết và tiềm ẩn rủi ro. Nếu doanh nghiệp mang giải pháp nhưng nhà trường không có tiêu chuẩn dữ liệu, không có chính sách bảo mật, chuyển đổi số giáo dục sẽ dễ biến thành cuộc chạy đua công cụ hơn là xây nền tảng. Kết nối ba bên chỉ thực sự có ý nghĩa khi trường học giữ được vai trò “chủ dữ liệu”, chuyên gia là “người thiết kế khung năng lực”, còn doanh nghiệp đóng vai trò “nhà cung cấp giải pháp” tuân thủ các nguyên tắc đó.
Kết luận: TP.HCM đang chọn con đường khó nhưng đúng với AI trong giáo dục
Nhìn tổng thể, TP.HCM đang chọn cách tiếp cận AI trong giáo dục khó hơn nhưng đáng tin cậy: coi AI là chất xúc tác cho chuyển đổi số giáo dục, đồng thời đặt ra hàng loạt yêu cầu về năng lực, đạo đức và quy trình. Đào tạo AI giáo viên không dừng lại ở vài buổi chia sẻ công cụ, mà gắn với thay đổi tư duy quản lý, phân tầng bồi dưỡng và hỗ trợ đồng nghiệp lớn tuổi. Phát triển kỹ năng AI học sinh được đặt trong khung năng lực rõ ràng, nhấn mạnh đánh giá quá trình, tư duy phản biện và trách nhiệm khi dùng AI. Kết nối giữa chuyên gia, trường học và doanh nghiệp được xây dựng song song với lời nhắc về bảo mật dữ liệu và liêm chính học thuật. Con đường này đòi hỏi kiên nhẫn vì hiệu quả không đến trong vài kỳ thi, nhưng nếu được duy trì, nó sẽ chuẩn bị cho thế hệ giáo viên và học sinh biết làm chủ công nghệ thay vì bị công nghệ dẫn dắt.
