Khói thuốc thụ động: Không chỉ là mùi khó chịu mà là nguyên nhân tử vong có thể phòng tránh
Khói thuốc thụ động là hỗn hợp khói do người hút thuốc thở ra và khói từ đầu điếu thuốc đang cháy, lan tỏa trong không khí và được người không hút thuốc hít vào, chứa nồng độ cao các chất độc hại gây bệnh tim mạch, bệnh hô hấp và ung thư, trở thành một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong có thể phòng ngừa trên toàn thế giới. Thực tế, chúng ta đã đánh giá thấp mối nguy này quá lâu. Nghiên cứu về gánh nặng bệnh tật toàn cầu cho thấy khoảng 2,71 tỉ người tiếp xúc với khói thuốc thụ động trong năm 2023, dẫn tới 1,66 triệu ca tử vong. Đây không phải là con số trên giấy: đó là những người ông, người bà, vợ chồng, con cái – những người chưa từng chủ động châm một điếu thuốc nhưng vẫn trả giá bằng sức khỏe, thậm chí mạng sống. Điều đáng phẫn nộ là phần lớn các ca tử vong này hoàn toàn có thể tránh được, nếu chúng ta coi khói thuốc thụ động là hiểm họa sức khỏe nghiêm trọng tương đương tai nạn giao thông hay ô nhiễm không khí và hành động quyết liệt để loại nó khỏi không gian sống.
Những con số biết nói: Ai đang bị khói thuốc thụ động tấn công mạnh nhất?
Khi đặt 2,71 tỉ người phơi nhiễm khói thuốc thụ động bên cạnh 1,66 triệu ca tử vong mỗi năm, chúng ta thấy đây không còn là “vấn đề của người hút thuốc” mà là khủng hoảng sức khỏe cộng đồng. Con số này bao gồm 767 triệu trẻ em dưới 15 tuổi và 1,49 tỉ phụ nữ – những nhóm gần như không có tiếng nói trước thói quen hút thuốc của người lớn. Một phần nguyên nhân là khoảng 70% dân số thế giới vẫn chưa được bảo vệ bởi các luật cấm hút thuốc toàn diện. Dù tỷ lệ dân số toàn cầu được bao phủ bởi luật toàn diện đã tăng từ 3% năm 2007 lên 33% năm 2024 (tương đương 2,6 tỉ người), khoảng cách bảo vệ vẫn rất lớn. Nghiên cứu cho thấy số người phơi nhiễm nói chung vẫn ổn định, thậm chí tăng mạnh tại châu Phi cận Sahara, Bắc Phi và Trung Đông do dân số tăng. Ở Việt Nam, điều tra tại 30 tỉnh, thành cho thấy tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc tại gia đình giảm từ 73,1% năm 2010 xuống 45,6% năm 2023. Đây là tín hiệu tích cực nhưng việc gần một nửa người dân vẫn hít khói thuốc ngay trong nhà chứng tỏ môi trường sống không khói thuốc mới chỉ là khẩu hiệu, chưa thành chuẩn mực.
Người cao tuổi và bệnh tim mạch: Nhóm dễ tổn thương nhất nhưng lại ít được bảo vệ
Những tranh cãi kiểu “hút một chút trong nhà không sao” trở nên vô nghĩa nếu nhìn vào sức khỏe người cao tuổi. Một nghiên cứu trên 674 người từ 60 tuổi trở lên tại một phòng khám ở Cà Mau ghi nhận 34,27% có nguy cơ tim mạch rất cao, 44,36% nguy cơ cao; 90,06% tăng huyết áp và 15,28% có bệnh tim mạch lâm sàng do xơ vữa. Khi gánh nặng bệnh nền đã lớn như vậy, thêm khói thuốc thụ động tức là thêm nguy cơ đột quỵ và cơn tim cấp. Theo Bộ Y tế, phơi nhiễm khói thuốc thụ động gây khoảng 18.800 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam. Khói thuốc làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch và đột quỵ, đồng thời trầm trọng các bệnh hô hấp hiện có. Tiếp xúc với khói thuốc lá còn liên quan đến đột quỵ, nhiễm trùng đường hô hấp dưới, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hen suyễn, tiểu đường type 2 và ung thư khí quản, phổi, vú. Ở người cao tuổi, mỗi hơi khói hít phải là một bước nhỏ tiến gần hơn tới biến cố tim mạch hoặc suy hô hấp. Trong bối cảnh yếu tố nguy cơ đã chồng chất, giảm khói thuốc thụ động là giải pháp dễ thực hiện nhất nhưng lại thường bị bỏ qua.
Khói thuốc và ung thư: Không có mức phơi nhiễm nào là an toàn
Nhiều người vẫn phân bua: “Tôi hút ít, mở cửa sổ, bật quạt, khói bay hết rồi”. Khoa học nói ngược lại. Người hút thuốc hít “khói chính” qua đầu lọc, trong khi người xung quanh hít chủ yếu “khói phụ” từ đầu điếu thuốc đang cháy; loại khói này không được lọc và chứa nồng độ các hợp chất độc hại, gây ung thư cao hơn trên mỗi đơn vị thể tích so với khói mà người hút thuốc hít vào. Đó là lý do khói thuốc thụ động được xếp vào nhóm nguyên nhân quan trọng gây ung thư, bên cạnh bệnh tim và bệnh hô hấp. Tổ chức Y tế Thế giới khẳng định không có mức độ phơi nhiễm khói thuốc thụ động nào được xem là an toàn. Nghĩa là không tồn tại khái niệm “hút cho thoáng”, “hút xa trẻ em”, hay “hút một hai điếu không sao” nếu mục tiêu của chúng ta là phòng ngừa ung thư. Mỗi lần hút trong nhà, quán ăn, xe ô tô là thêm một lần tăng nguy cơ ung thư phổi, khí quản, vú cho những người không hề chủ động hút thuốc. Tiếp tục chấp nhận khói thuốc trong không gian chung đồng nghĩa với việc chấp nhận thêm các ca ung thư và tử vong sớm hoàn toàn tránh được – đó là lựa chọn khó có thể biện minh về mặt đạo đức.
Bảo vệ gia đình khỏi khói thuốc thụ động: Từ quy tắc trong nhà đến chính sách cộng đồng
Nếu khói thuốc thụ động là hiểm họa có thể phòng tránh, trách nhiệm thuộc về cả gia đình lẫn cộng đồng. Ở cấp chính sách, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng ngoài luật cấm hút thuốc, cần thêm biện pháp như đánh thuế thuốc lá, cấm tiếp thị, áp dụng bao bì đơn giản và chương trình cai nghiện để giảm phơi nhiễm. Không làm mạnh tay nghĩa là chấp nhận hàng triệu năm sống khỏe mạnh bị mất đi mỗi năm do khói thuốc thụ động. Ở cấp gia đình, nguyên tắc bảo vệ lại rất rõ ràng: không hút thuốc trong nhà và trong ô tô; không hút khi có người cao tuổi, trẻ em hoặc người bệnh ở gần; đồng thời khuyến khích, hỗ trợ người đang hút cai thuốc. Những quan niệm “hút trong phòng riêng”, “hút gần cửa sổ” đã được chứng minh là không khiến việc hút thuốc trong nhà trở nên an toàn. Theo bác sĩ tuyến cơ sở, với người cao tuổi đang mắc bệnh tim mạch, tăng huyết áp hoặc bệnh hô hấp, việc duy trì môi trường sống không khói thuốc cần được ưu tiên như kiểm soát huyết áp hay đường máu. Một ngôi nhà không khói thuốc không chỉ sạch hơn, mà còn là tuyên bố rõ ràng: chúng ta chọn bảo vệ sức khỏe người thân hơn là chiều theo một thói quen gây hại. Đó là bước đầu tiên, thiết thực nhất để giảm bệnh tim mạch, tăng cường sức khỏe người cao tuổi và phòng ngừa ung thư ngay từ trong gia đình.
