Khói thuốc thụ động là gì và vì sao phụ nữ, trẻ em chịu thiệt nhất?
Khói thuốc thụ động là hỗn hợp khói phát sinh từ đầu điếu thuốc đang cháy và khói do người hút thuốc thở ra, chứa hàng nghìn hóa chất độc hại, len lỏi trong không khí ở nhà, nơi làm việc, ô tô và các không gian kín, khiến người không hút thuốc vẫn phải hít vào phổi mỗi ngày mà không hề hay biết.
Điều đáng phẫn nộ là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất lại không phải người cầm điếu thuốc, mà là phụ nữ và trẻ em – những người ít quyền quyết định nhất với khói thuốc quanh mình. Hơn 48% phụ nữ Việt Nam đang phơi nhiễm khói thuốc thụ động tại nhà và 25% tại nơi làm việc, nghĩa là gần một nửa phụ nữ phải đối mặt nguy cơ bệnh tật ngay trong không gian lẽ ra phải an toàn nhất. Khi nam giới hút thuốc nhiều hơn gấp hàng chục lần so với nữ (42,3% so với 1,7%), sự bất công về sức khỏe càng trở nên rõ ràng.
Những con số không thể làm ngơ: 25 nhóm bệnh và hàng chục nghìn ca tử vong
Khói thuốc thụ động không phải chuyện “hơi hít một chút cho có”, mà là một gánh nặng bệnh tật đã được định lượng rõ ràng. Theo cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Y tế, hút thuốc thụ động làm tăng nguy cơ mắc khoảng 25 nhóm bệnh, bao gồm ung thư, bệnh tim mạch, bệnh hô hấp và các vấn đề về sức khỏe sinh sản. Trên toàn cầu, thuốc lá gây hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm, trong đó khoảng 1,3 triệu người không hút thuốc nhưng chết vì phơi nhiễm khói thuốc thụ động.
Tại Việt Nam, ước tính hơn 19.000 người tử vong do hút thuốc thụ động chỉ trong năm 2019, và khoảng 60% trong số đó là phụ nữ. Đây là cái giá quá đắt cho một thói quen cá nhân. Khi phụ nữ phơi nhiễm khói thuốc thụ động, họ không chỉ đối mặt nguy cơ ung thư phổi, bệnh tim mạch, mà còn phải gánh thêm nguy cơ sảy thai, đẻ non, sinh con nhẹ cân và các rối loạn sức khỏe sinh sản. Nói cách khác, một điếu thuốc của người đàn ông có thể là bản án dài hạn cho cả gia đình.
Từ tim mạch đến phổi và cơ quan sinh sản: khói thuốc tấn công toàn bộ cơ thể
Khói thuốc thụ động chứa tới 7.000 hóa chất độc hại, trong đó ít nhất 69 chất gây ung thư. Đây không phải là thứ cơ thể có thể “tự thích nghi”. Với hệ tim mạch, các chất độc làm tổn thương lớp nội mạc mạch máu, thúc đẩy viêm, tăng stress oxy hóa và ảnh hưởng chức năng tiểu cầu, từ đó làm tăng nguy cơ bệnh mạch vành, đột quỵ và các biến cố tim mạch khác. Nói thẳng: mỗi lần hít khói thuốc thụ động là một lần hệ tim mạch bị tấn công.
Hệ hô hấp cũng không thoát. Khói thuốc kích thích và làm tổn thương niêm mạc đường thở, phá vỡ cơ chế làm sạch tự nhiên của phổi, làm nặng thêm hen phế quản và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Tiếp xúc lâu dài làm tăng nguy cơ ung thư phổi ngay cả ở người chưa từng hút thuốc. Với phụ nữ, khói thuốc còn tác động lên cơ quan sinh sản, tăng nguy cơ ung thư vú, đẻ non, thai chết lưu, dị tật bẩm sinh và trẻ sinh nhẹ cân. Đáng lo hơn, các chất độc còn bám trên quần áo, tóc, đồ nội thất – khói thuốc “thế hệ thứ ba” – tiếp tục âm thầm phơi nhiễm cơ thể, nhất là trẻ nhỏ.
Sức khỏe trẻ em: hệ miễn dịch non nớt không thể chống lại khói thuốc
Trẻ em là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước khói thuốc thụ động vì hệ miễn dịch và các cơ quan, đặc biệt là phổi, vẫn đang phát triển. Khi người lớn hút thuốc trong nhà, trên xe hay trong không gian kín, trẻ không có lựa chọn nào khác ngoài việc hít cùng lượng khói ấy, thậm chí nhiều hơn vì nhịp thở nhanh và đường thở nhỏ. Theo cơ quan kiểm soát dịch bệnh Hoa Kỳ, trẻ tiếp xúc khói thuốc có nguy cơ cao hơn mắc nhiễm trùng đường hô hấp, viêm tai giữa và các đợt hen phế quản nghiêm trọng.
Phơi nhiễm khói thuốc còn liên quan đến hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh – một kết cục mà không gia đình nào muốn đối mặt. Phân tích 60 nghiên cứu cho thấy trẻ dưới 2 tuổi sống trong gia đình có người hút thuốc có nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp dưới cao hơn khoảng 1,54 lần. Đáng báo động hơn, trẻ phơi nhiễm khói thuốc có nguy cơ mắc bệnh não mô cầu xâm lấn cao gấp hơn 2 lần, đặc biệt rõ ở nhóm dưới 5 tuổi. Khi người lớn viện cớ “hút ngoài ban công” hay “hút lúc trẻ không có ở đó”, họ quên rằng khói và chất độc vẫn bám lại trên bề mặt, sàn nhà, đồ chơi – nơi trẻ chạm vào mỗi ngày.
Từ lời cảnh báo đến hành động: không gian không khói thuốc là quyền, không phải đặc ân
Những cảnh báo về khói thuốc thụ động không còn nằm trên giấy. Các cơ quan y tế đã nhấn mạnh: khói thuốc làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch, hô hấp, ung thư và ảnh hưởng xấu đến sức khỏe sinh sản, sự phát triển của trẻ nhỏ. Trong nước, nhiều đơn vị đang xây dựng môi trường làm việc không khói thuốc, coi đây là giải pháp thiết thực để bảo vệ người lao động. Một giải chạy với chủ đề phụ nữ chạy vì môi trường không khói thuốc vì tương lai xanh đã thu hút gần 2.000 vận động viên, nơi lãnh đạo Hội phụ nữ trung ương nhấn mạnh rằng chăm sóc sức khỏe phụ nữ là chăm sóc tương lai các thế hệ.
Nhưng phong trào chỉ có ý nghĩa khi đi vào từng gia đình. Khuyến cáo đã rất rõ: không hút thuốc trong nhà, trong ô tô, không hút gần phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ; thống nhất quy tắc không khói thuốc với mọi thành viên và khách đến nhà; khuyến khích, hỗ trợ người hút thuốc cai thuốc; và đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu ho kéo dài, khò khè, khó thở hoặc nhiễm trùng hô hấp tái diễn. Người dân cũng được khuyên chủ động tiêm chủng đầy đủ các vắc xin quan trọng cho phụ nữ và trẻ em để giảm nguy cơ biến chứng khi hệ hô hấp đã bị khói thuốc làm suy yếu. Không gian không khói thuốc không phải “ưu ái” cho phụ nữ và trẻ em, đó là quyền tối thiểu họ đáng được hưởng.
