Vì sao câu chuyện HPV là phép thử cho tầm nhìn y tế dự phòng
Chủ đề phòng ngừa HPV là việc sử dụng các biện pháp y tế dự phòng Việt Nam như tiêm vaccine HPV phòng ngừa kết hợp sàng lọc, chẩn đoán và điều trị để giảm các bệnh liên quan HPV, trong đó nổi bật là ung thư cổ tử cung cùng nhiều ung thư vùng sinh dục và hầu họng ở cả phụ nữ lẫn nam giới, dựa trên bằng chứng khoa học dài hạn tích lũy hơn hai thập kỷ trên toàn cầu. Điều đáng chú ý là chúng ta không còn tranh luận xem có nên hành động, mà phải bàn cách hành động đủ nhanh và đủ rộng. HPV là nhiễm trùng đường tình dục phổ biến; phần lớn tự khỏi, nhưng nhiễm dai dẳng tuýp nguy cơ cao dẫn đến ung thư. Nếu tiếp tục chần chừ với dự phòng HPV, Việt Nam chấp nhận gánh nặng bệnh tật, tử vong và chi phí y tế không đáng có, trong khi giải pháp đã nằm trên bàn.
Hai thập kỷ dữ liệu: khoa học đã trả lời câu hỏi hiệu quả
Hội thảo khoa học về "Cơ sở bằng chứng cho phòng ngừa HPV: Theo dõi dài hạn và tác động thực tế trong 20 năm" cho thấy bức tranh rất rõ: vaccine HPV phòng ngừa không phải là thử nghiệm mạo hiểm, mà là can thiệp có nền tảng dữ liệu dài hạn. Xuyên suốt các chương trình toàn cầu, tiêm chủng HPV liên quan đến giảm nhiễm HPV, giảm tổn thương tiền ung thư cổ tử cung và giảm nhóm bệnh liên quan HPV khi triển khai sớm và đạt độ bao phủ cao. Theo GLOBOCAN 2024, mỗi năm vẫn có khoảng 870.000 ca ung thư liên quan HPV và gần 392.000 ca tử vong, riêng ung thư cổ tử cung là hơn 604.000 ca mắc mới và gần 280.000 ca tử vong. Các con số này không phải để làm chúng ta bi quan, mà để nhấn mạnh rằng nơi nào coi trọng y tế dự phòng, gánh nặng sẽ đi xuống.
HPV không chỉ là chuyện phụ nữ và ung thư cổ tử cung
Một sai lầm phổ biến là nhìn HPV như vấn đề riêng của ung thư cổ tử cung và riêng của phụ nữ. GS.TS.BS Phan Trọng Lân nhấn mạnh HPV là "vấn đề dự phòng ung thư ở cả nữ và nam", bởi các tuýp nguy cơ cao còn liên quan ung thư âm hộ, âm đạo, hậu môn và vùng hầu họng. Tại Việt Nam, ước tính mỗi năm có hơn 10.000 ca mắc mới và hơn 5.200 ca tử vong do các ung thư liên quan HPV; riêng ung thư cổ tử cung khoảng 8.274 ca mắc mới và 4.110 ca tử vong. Đằng sau mỗi ca bệnh là gia đình chịu áp lực tâm lý, tài chính, mất đi năm lao động khỏe mạnh. Nếu tiếp tục thu hẹp câu chuyện vào một chuyên khoa phụ sản, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội điều chỉnh nhận thức cộng đồng: mọi giới, mọi thế hệ đều có lợi ích trực tiếp từ chiến lược dự phòng HPV toàn diện.
Việt Nam bước vào giai đoạn mới: từ bổ sung vaccine tới chiến lược quốc gia
Từ năm 2026, vaccine HPV được đưa vào Chương trình Tiêm chủng Mở rộng cho trẻ em gái 11 tuổi ở một số địa phương, và sẽ từng bước mở rộng. Quan điểm coi đây chỉ là "thêm một mũi tiêm" là cách nhìn thiển cận. Như GS.TS.BS Phan Trọng Lân nói, đây là cơ hội xây dựng chiến lược dự phòng HPV có tổ chức, hướng tới bao phủ cao, công bằng và bền vững, kết nối tốt hơn giữa tiêm chủng, sàng lọc, chẩn đoán và điều trị. Nói cách khác, HPV đang buộc chúng ta nâng cấp tư duy y tế dự phòng Việt Nam: ngân sách phải dịch chuyển từ chỉ chi cho điều trị sang đầu tư cho phòng ngừa; hệ thống phải học cách làm việc theo chuỗi liên tục, thay vì những chương trình rời rạc. Nếu bỏ lỡ thời điểm vàng này, chúng ta sẽ phải trả giá bằng những ca ung thư hoàn toàn có thể ngăn chặn.
Kết luận: muốn loại trừ ung thư cổ tử cung, phải dám đặt mục tiêu cao
PGS.TS.BS Dương Thị Hồng khẳng định đầu tư cho dự phòng HPV là "hướng đi có giá trị, lâu dài đối với hệ thống y tế" và mở rộng độ bao phủ vaccine sẽ hỗ trợ mục tiêu loại trừ ung thư cổ tử cung. Câu hỏi không còn là vaccine HPV có nên dùng, mà là chúng ta có dám đặt mục tiêu bao phủ cao để đạt hiệu quả dân số hay tiếp tục chấp nhận những con số tử vong hiện tại. Muốn giảm gánh nặng bệnh liên quan HPV, Việt Nam cần xem HPV như trụ cột chiến lược chứ không phải một chương trình phụ: tích hợp tiêm chủng vào trường học, bảo đảm ngân sách y tế dự phòng ổn định, truyền thông rõ ràng để phụ huynh, thanh thiếu niên tự tin lựa chọn. Nếu làm được, sau hai thập kỷ nữa, chúng ta có thể kể lại câu chuyện HPV như một thành công điển hình của tầm nhìn phòng bệnh thay vì chữa bệnh.
