Phòng ngừa HPV là gì và vì sao đây là bước ngoặt y tế công cộng?
Phòng ngừa HPV là tập hợp các biện pháp y tế công cộng dựa trên bằng chứng như tiêm vắc xin HPV, sàng lọc, chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời, nhằm giảm lây nhiễm, ngăn tổn thương tiền ung thư và từ đó cắt giảm đáng kể các ung thư liên quan HPV ở cả phụ nữ lẫn nam giới trong dài hạn.
Quan điểm lớn nhất rút ra từ hai thập kỷ dữ liệu là: phòng ngừa HPV không còn là giả thuyết, mà là một can thiệp đã chứng minh hiệu quả trên quy mô dân số. Các chương trình tiêm vắc xin HPV lâu năm cho thấy sự giảm rõ rệt nhiễm HPV, giảm tổn thương tiền ung thư cổ tử cung và các bệnh tật HPV khác, nhất là khi triển khai sớm và đạt độ bao phủ cao. Nói cách khác, đây là một “gói bảo hiểm” y tế công cộng mà bất kỳ hệ thống y tế nghiêm túc nào cũng phải coi là ưu tiên.
HPV không chỉ là ung thư cổ tử cung và không chỉ chuyện của phụ nữ
Một sai lầm phổ biến là coi HPV chỉ gắn với ung thư cổ tử cung và chỉ liên quan phụ nữ. Dữ liệu khoa học đã bác bỏ cách nhìn này. Phần lớn nhiễm HPV có thể tự khỏi, nhưng khi nhiễm dai dẳng các tuýp nguy cơ cao, virus có thể dẫn tới ung thư cổ tử cung, âm hộ, âm đạo, hậu môn, dương vật và vùng hầu họng. Nói cách khác, HPV là nguyên nhân của nhiều loại ung thư liên quan HPV ở cả hai giới.
Theo GLOBOCAN 2024, các ung thư liên quan HPV gây khoảng 870.000 ca mắc mới và gần 392.000 ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu, riêng ung thư cổ tử cung hơn 604.000 ca mắc mới và gần 280.000 ca tử vong mỗi năm. Đây không phải những con số lạnh lùng; đó là hàng trăm nghìn gia đình mất mẹ, vợ, chồng vì những bệnh tật HPV đáng lẽ hoàn toàn có thể phòng ngừa. Khi vẫn xem HPV là “chuyện của phụ nữ”, chúng ta bỏ lỡ cơ hội bảo vệ sức khỏe cả cộng đồng.
Hai thập kỷ bằng chứng: vắc xin HPV và chiến lược dựa trên dữ liệu
Trong hơn 20 năm, nhiều quốc gia đã triển khai chương trình phòng ngừa HPV với trụ cột là vắc xin HPV, kết hợp sàng lọc và quản lý tổn thương tiền ung thư. Dữ liệu theo dõi dài hạn cho thấy tiêm chủng HPV liên quan đến giảm nhiễm HPV, giảm tổn thương tiền ung thư cổ tử cung và giảm các bệnh lý liên quan HPV, nhất là khi chương trình đạt độ bao phủ cao ở lứa tuổi mục tiêu.
Một nhận định đáng trích dẫn: "Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia đã triển khai chiến lược phòng chống ung thư cổ tử cung trong gần hai thập kỷ qua cho thấy đầu tư cho dự phòng HPV là một hướng đi có giá trị, lâu dài đối với hệ thống y tế". Nền tảng khoa học cho các chiến lược phòng ngừa và tiêm chủng HPV vì vậy ngày càng được củng cố, sau gần hai thập kỷ nghiên cứu, theo dõi dài hạn và tích lũy bằng chứng từ thực tiễn. Điều này khẳng định phòng ngừa dựa trên bằng chứng không chỉ giảm bệnh tật HPV mà còn giảm gánh nặng ung thư trên diện rộng.
Việt Nam trên hành trình tăng đầu tư y tế dự phòng và phòng ngừa HPV
Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt khi vắc xin HPV được đưa vào Chương trình Tiêm chủng Mở rộng theo lộ trình từ năm 2026, trước mắt tại một số địa phương và dành cho trẻ em gái 11 tuổi, sau đó dự kiến mở rộng quy mô. Đây là biểu hiện rõ ràng của việc tăng đầu tư cho y tế dự phòng, chuyển trọng tâm từ chữa bệnh sang phòng bệnh. Quan trọng hơn, nó mở đường cho một chiến lược phòng ngừa HPV có tổ chức, hướng tới bao phủ cao, công bằng và bền vững, đồng thời kết nối chặt chẽ giữa tiêm chủng, sàng lọc, chẩn đoán và điều trị.
Bối cảnh trong nước không hề nhẹ nhàng: mỗi năm Việt Nam ước tính ghi nhận hơn 10.000 ca mắc mới và hơn 5.200 ca tử vong do các ung thư liên quan HPV; riêng ung thư cổ tử cung khoảng 8.274 ca mắc mới và 4.110 ca tử vong. Khi các bệnh tật HPV vẫn thường được phát hiện muộn, chi phí điều trị tăng cao và chất lượng sống của người bệnh, gia đình bị ảnh hưởng nặng nề, thì ưu tiên phòng ngừa trở thành lựa chọn mang tính đạo đức, không chỉ là lựa chọn kỹ thuật.
Từ bằng chứng đến hành động: Việt Nam cần làm gì để giảm gánh nặng bệnh tật HPV?
Hội thảo khoa học do Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương phối hợp với MSD Việt Nam tổ chức đã cho thấy sự nghiêm túc trong việc đưa bằng chứng vào chính sách. Xuyên suốt hội thảo, các chuyên gia trong nước và quốc tế đã trình bày dữ liệu theo dõi dài hạn, kinh nghiệm thực tế và thảo luận các yếu tố cần cân nhắc khi chuyển hóa bằng chứng thành chính sách và thực hành. Kết luận rõ ràng: Việt Nam đã có các công cụ phòng ngừa hiệu quả; thách thức là biến chúng thành độ bao phủ thực sự, công bằng, tạo ra tác động sức khỏe đo lường được ở cộng đồng.
Việc triển khai tiêm vắc xin HPV được đánh giá là một can thiệp phòng ngừa chủ động hiệu quả; nếu có chính sách phù hợp để tăng nhanh độ bao phủ, chúng ta có thể giảm gánh nặng điều trị, giảm tác động lâu dài của bệnh tật đối với người bệnh, gia đình và xã hội, đồng thời tiến gần hơn tới mục tiêu loại trừ ung thư cổ tử cung trong tương lai. Thông điệp cuối cùng nên rõ ràng: bỏ lỡ cơ hội phòng ngừa HPV hôm nay đồng nghĩa chấp nhận thêm hàng nghìn ca ung thư liên quan HPV ngày mai. Đó là cái giá quá đắt trong khi giải pháp đã nằm trên bàn.
