Quỹ Phòng bệnh là gì và vì sao đây là bước ngoặt?
Quỹ Phòng bệnh là quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách trực thuộc Bộ Y tế, được thành lập nhằm tạo nguồn tài chính bền vững cho các hoạt động phòng ngừa bệnh tật, bao gồm hỗ trợ khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí và can thiệp các yếu tố nguy cơ sức khỏe trong cộng đồng. Chiều 20-8 tại Hà Nội, Bộ Y tế tổ chức lễ ra mắt Quỹ Phòng bệnh, với sự tham dự của Bộ trưởng Đào Hồng Lan, người đã trao quyết định thành lập quỹ và nhấn mạnh đây là cột mốc quan trọng trong triển khai Luật Phòng bệnh. Điểm đáng chú ý là quỹ không còn giới hạn ở thuốc lá, mà chuyển hẳn trọng tâm sang phòng ngừa sớm và từ xa, đúng với định hướng “phòng bệnh phải trở thành trọng tâm của công tác y tế”.
Từ quỹ chống tác hại thuốc lá tới nguồn lực phòng ngừa bệnh tật toàn diện
Quỹ Phòng bệnh được xây dựng trên nền tảng Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá nhưng không phải là “đổi tên cho đẹp”. Theo lãnh đạo quỹ, đây là sự chuyển dịch từ cơ chế tài chính tập trung vào một yếu tố nguy cơ duy nhất sang quỹ phòng ngừa bệnh tật có phạm vi rộng, phục vụ mục tiêu phòng bệnh chủ động, phát hiện sớm và giảm các yếu tố nguy cơ cho sức khỏe người dân. Trước đây, mạng lưới phòng, chống tác hại thuốc lá đã được triển khai tới 20 bộ, ngành và 100% tỉnh, thành, với hơn 28.000 cơ quan, trường học, bệnh viện, doanh nghiệp thực hiện môi trường không khói thuốc. Việc kế thừa hệ thống này là lợi thế lớn: hạ tầng tổ chức đã có, câu hỏi bây giờ là sử dụng nó để mở rộng sang các nhóm bệnh khác một cách hiệu quả, thay vì dàn trải hoặc hình thức.
Khám sàng lọc miễn phí: Người dân được hưởng lợi cụ thể ra sao?
Điểm được người dân quan tâm nhất ở Quỹ Phòng bệnh là cam kết hỗ trợ khám sức khỏe định kỳ và khám sàng lọc miễn phí cho cộng đồng. Danh mục ưu tiên không chỉ dừng ở phòng chống tác hại của thuốc lá, mà còn bao gồm phòng, chống bệnh không lây nhiễm, rối loạn tâm thần và hỗ trợ dinh dưỡng trong phòng bệnh. Trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 80% số ca tử vong và ước tính có tới khoảng 75% người tăng huyết áp, đái tháo đường chưa được điều trị, việc tập trung nguồn lực cho khám sàng lọc miễn phí không phải là quà tặng xa xỉ mà là yêu cầu tối thiểu của một hệ thống y tế muốn giảm chi phí điều trị về lâu dài. Nếu quỹ thực thi đúng cam kết, người dân – đặc biệt nhóm thu nhập thấp – có thể lần đầu tiếp cận khám định kỳ mà không lo gánh nặng chi trả ngay từ cửa bệnh viện.
Vì sao phải ưu tiên phòng ngừa thay vì tiếp tục chạy theo điều trị?
Cấu trúc bệnh tật ở Việt Nam đang thay đổi nhanh chóng: bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 80% ca tử vong, trong khi tỉ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ 5–19 tuổi đã tăng từ 8,5% năm 2010 lên 19% giai đoạn 2019–2020, riêng đô thị lên tới 26,8%. Cộng với già hóa dân số, biến đổi khí hậu, vấn đề sức khỏe tâm thần và dinh dưỡng, nếu hệ thống y tế tiếp tục đặt trọng tâm vào điều trị thì sẽ luôn rơi vào thế “chữa cháy”. Quỹ Phòng bệnh, về nguyên tắc, là công cụ tài chính để chuyển trọng tâm từ điều trị sang phòng ngừa bệnh tật, phát hiện sớm và kiểm soát yếu tố nguy cơ trong cộng đồng. Đây không chỉ là lựa chọn chuyên môn mà là lựa chọn kinh tế: càng phát hiện sớm, chi phí điều trị và gánh nặng cho người dân lẫn hệ thống càng giảm.
Quỹ Phòng bệnh sẽ hoạt động thế nào và cần bị giám sát ra sao?
Quỹ Phòng bệnh là quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, hoạt động như đơn vị sự nghiệp công lập, có tư cách pháp nhân, con dấu và tài khoản riêng tại Kho bạc Nhà nước và các ngân hàng thương mại. Lãnh đạo quỹ khẳng định quỹ không vì mục đích lợi nhuận, việc phân bổ nguồn lực phải dựa trên dữ liệu, bằng chứng, hiệu quả và khả năng triển khai, đồng thời bảo đảm công khai, minh bạch. Trong kế hoạch, quỹ sẽ xây dựng bộ tiêu chí phân bổ định lượng, hệ thống dữ liệu và khung theo dõi – đánh giá từ đầu vào tới kết quả và tác động; phương thức hỗ trợ cũng dần chuyển sang gắn một phần kinh phí với mức độ hoàn thành chỉ số cam kết. Cách làm này nếu được triển khai nghiêm túc sẽ buộc các chương trình phòng ngừa bệnh tật phải chứng minh kết quả, thay vì dừng ở báo cáo phong trào – và đó là điều xã hội có quyền đòi hỏi.
