An toàn thực phẩm học đường là gì và vì sao phải bắt buộc?
An toàn thực phẩm học đường là việc trang bị cho học sinh, sinh viên hệ thống kiến thức, kỹ năng và thói quen để lựa chọn, chế biến, bảo quản và tiêu dùng thực phẩm an toàn trong môi trường trường học và đời sống hằng ngày, nhằm phòng ngừa ngộ độc thực phẩm và các bệnh truyền qua đường ăn uống ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Nếu coi đây chỉ là việc của ngành y tế, chúng ta sẽ tiếp tục trả giá bằng sức khỏe của cả một thế hệ trẻ. Theo Tổ chức Y tế thế giới, mỗi năm thực phẩm không an toàn khiến khoảng 866 triệu người mắc bệnh và 1,52 triệu người tử vong. Gánh nặng này tập trung nhiều ở châu Phi và Đông Nam Á – nơi có Việt Nam – với gần 3/4 tổng số ca bệnh và 60% số ca tử vong toàn cầu. Con số đó đủ để lý giải vì sao kiến thức an toàn thực phẩm phải bước vào lớp học như một môn bắt buộc, chứ không chỉ dừng ở vài buổi tuyên truyền.
Khi tham gia INFOSAN vẫn tăng ngộ độc: lỗ hổng nằm ở giáo dục
Từ nhiều năm qua, Việt Nam là thành viên tích cực của Mạng lưới Cơ quan An toàn Thực phẩm Quốc tế (INFOSAN). Điều đó cho thấy hệ thống quản lý không đứng ngoài cuộc. Nhưng nghịch lý là số vụ ngộ độc thực phẩm và cơ sở vi phạm vẫn có xu hướng tăng rõ rệt, cả về số vụ lẫn số người mắc. Thống kê cho thấy năm 2024, số người ngộ độc thực phẩm tăng thêm 2.677 người so với năm 2023, và chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026 đã ghi nhận 58 vụ với 1.573 người nhiễm độc, 10 trường hợp tử vong, tăng 23 vụ so với năm 2025. Rủi ro lại tập trung ở các suất ăn công nghiệp, trường học, thức ăn đường phố và bếp ăn tập thể – chính là nơi học sinh, sinh viên ăn mỗi ngày. Khi lưới kiểm tra và xử lý dù siết chặt vẫn không chặn được đà tăng, câu trả lời nằm ở chỗ: chúng ta mới quản lý đầu vào, nhưng chưa xây dựng được một thế hệ người tiêu dùng có kiến thức an toàn thực phẩm vững vàng. Không có giáo dục ngay trong nhà trường, mọi chiến dịch kiểm tra bên ngoài chỉ là chạy theo hậu quả.
Vì sao giảm gánh nặng bệnh tật phải bắt đầu từ bàn học
Giảm gánh nặng bệnh tật từ thực phẩm không an toàn không chỉ là việc của ngành y tế hay cơ quan quản lý; đó còn là câu chuyện của giáo dục, doanh nghiệp, người sản xuất, người tiêu dùng và mỗi gia đình. Nếu học sinh không biết phân biệt thực phẩm an toàn, không hiểu thế nào là bảo quản đúng cách, truy xuất nguồn gốc hay nguy cơ vi sinh vật, hóa chất, độc tố tự nhiên, mọi nỗ lực ở khâu sản xuất và kiểm soát sẽ bị triệt tiêu ngay tại hành vi tiêu dùng. Thực tế, nhiều vụ ngộ độc thực phẩm nghiêm trọng đã xảy ra ngay trong trường học tại Nha Trang, xuất phát từ khâu nguyên liệu và bảo quản không đảm bảo. Đó là lời nhắc rằng kiến thức kiểm soát nguyên liệu, bảo quản đúng cách, sử dụng thực phẩm an toàn phải hình thành từ rất sớm và trở thành kỹ năng sống. Khi được dạy bài bản, người trẻ sẽ không chỉ tránh một suất ăn nguy hiểm hôm nay mà còn mang theo năng lực nhận biết nguy cơ, lựa chọn thực phẩm và hiểu trách nhiệm của cả người sản xuất lẫn người tiêu dùng trong suốt cuộc đời.
TS. Lê Thị Tưởng và mô hình đưa kiến thức an toàn thực phẩm vào trường học
Sau khi tham gia các khóa đào tạo về bảo quản, đóng gói thực phẩm an toàn và đào tạo giảng viên tại Viện Mekong Institute, Khon Kaen, Thái Lan từ 2022 đến 2026, TS. Lê Thị Tưởng đã chọn trường học làm điểm khởi đầu cho thay đổi. Bà tích cực thúc đẩy kiến thức về sức khỏe và an toàn vệ sinh thực phẩm đến sinh viên, học sinh, đội ngũ phục vụ căn tin các trường đại học và cộng đồng. Đến nay, hàng trăm sinh viên đại học, học sinh THPT, THCS cùng nhiều nhân sự căn tin, bếp các trường ở Khánh Hòa đã được tiếp cận, ứng dụng kiến thức này. TS. Tưởng thẳng thắn: "Mọi người đều cần trang bị kiến thức về an toàn vệ sinh thực phẩm, nhưng tôi ưu tiên học sinh, sinh viên và đội ngũ phục vụ bếp ăn, căn tin vì họ gắn trực tiếp với sức khỏe nhiều thế hệ trẻ". Điểm khác biệt của bà là không dừng ở bài giảng. Người học được đặt vào tình huống, tham gia các cuộc thi khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, nơi nguyên tắc an toàn trong bảo quản, đóng gói thực phẩm trở thành tiêu chí bắt buộc của sản phẩm. Nhờ đó, kiến thức an toàn thực phẩm không nằm trên slide, mà biến thành sản phẩm, kỹ năng và hành động cụ thể.
Từ lớp học đến cộng đồng: kiến thức phải thành hành vi
Điều TS. Lê Thị Tưởng kiên định là: khoảng cách từ “biết” đến “làm” trong an toàn thực phẩm vẫn rất lớn nếu chúng ta chỉ nói một chiều. Hiện Trường Đại học Nha Trang tiếp tục triển khai các hoạt động gắn kiến thức với thực tiễn; trong năm 2026, Câu lạc bộ An toàn thực phẩm thuộc Khoa Công nghệ Thực phẩm tổ chức cuộc thi xây dựng video tuyên truyền với chủ đề “Đảm bảo an toàn thực phẩm và phòng ngừa ngộ độc thực phẩm” để phục vụ giáo dục và hướng tới cộng đồng. Từ giảng đường, kiến thức đi vào từng gia đình; từ người trẻ, thông điệp tiếp tục lan tỏa tới cộng đồng. Giáo dục an toàn thực phẩm học đường vì thế không chỉ để phòng ngừa ngộ độc thực phẩm trước mắt, mà là chiến lược dài hạn để hình thành một thế hệ biết nhận diện nguy cơ, lựa chọn thực phẩm an toàn và ý thức rõ vai trò của mình trong chuỗi thực phẩm. Nếu chương trình chính khóa tiếp tục bỏ trống nội dung này, chúng ta đang chậm trễ trong việc xây nền sức khỏe cho tương lai. Đã đến lúc kiến thức an toàn thực phẩm phải có chỗ đứng chính thức trong chương trình giáo dục, không còn là hoạt động ngoại khóa mang tính tự phát.
