Một tiết mục ngẫu hứng, một tình thầy trò bền lâu
Vũ đạo cải lương là ngôn ngữ hình thể giàu tính biểu cảm, giúp nghệ sĩ khắc họa nhân vật và kể chuyện bằng động tác, dáng điệu trên sân khấu. Ở tuổi 83, thầy Xuân Hiểu vẫn bước lên biểu diễn đầy vững vàng, khiến khoảnh khắc ấy trở thành lời nhắc sống động về sức bền của nghề và tình thầy trò. Tiết mục diễn ra bất ngờ trong buổi gặp mặt nhiều thế hệ nhân dịp kỷ niệm 50 năm thành lập Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM. Thầy thể hiện bài “Ngư đối nguyệt” (bộ đào), không cần chuẩn bị trước. Bên cạnh ông là những học trò nay đã thành danh, cùng phối hợp như thể đang trở lại lớp học, chăm chú theo từng động tác và biểu cảm. Điều làm người xem xúc động không chỉ là tuổi tác của người thầy, mà còn là sự thân thuộc hiện rõ trong cách các học trò tìm lại nhịp diễn bên ông.
Những học trò thành danh vẫn chăm chú ôn bài
Đứng cạnh thầy Xuân Hiểu trong clip là một nhóm nghệ sĩ thuộc nhiều lĩnh vực. Tiến sĩ Lê Nguyên Đạt, Phó hiệu trưởng nhà trường, cũng là đạo diễn nhiều vở cải lương đoạt huy chương tại các liên hoan toàn quốc. Tiến sĩ Võ Yến là giảng viên; Tuyết Thu được biết đến trên sân khấu và màn ảnh; Lê Tứ là nghệ sĩ trụ cột của Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang và tham gia chấm nhiều cuộc thi cải lương uy tín. Ca sĩ Thùy Trang gắn với dòng nhạc mang âm hưởng dân ca, còn đạo diễn trẻ Lê Trung Thảo đang hoạt động tại nhà hát này. Dàn nghệ sĩ ấy không làm tiết mục thành màn phô diễn danh tiếng. Trái lại, họ phối hợp như những học trò đang học lại bài cũ: để ý từng động tác, nét mặt và cách diễn. Sự khiêm nhường ấy cho thấy dấu ấn của người thầy vẫn còn nguyên, dù học trò đã đi xa trên con đường riêng.
Từ lớp học đến hành trình gìn giữ cải lương
Hành trình của thầy Xuân Hiểu gắn với nghệ thuật cải lương qua nhiều chặng. Thời trẻ, ông hoạt động tại Đoàn Cải lương Nam Bộ. Sau năm 1975, ông cùng các nghệ sĩ như Mạnh Dung, Thanh Dậu, Thanh Vy và Ca Lê Hồng góp sức gây dựng hoạt động nghệ thuật, đặc biệt là sân khấu cải lương trong giai đoạn mới của TP.HCM. Cùng bà Ca Lê Hồng, nguyên Hiệu trưởng Trường Nghệ thuật Sân khấu II, ông là một trong những người đầu tiên xây dựng khoa Cải lương tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM; khoa nay mang tên Khoa Kịch hát dân tộc. Đó là phần nền quan trọng của câu chuyện: truyền nghề cải lương không chỉ là dạy một động tác đẹp, mà còn là tích lũy và trao lại một phương pháp. Nghệ sĩ Tuyết Thu kể rằng năm đầu tiên, dù chưa được học chính thức, chị từng lén nghe thầy giảng qua cửa sổ; sang năm thứ hai, được vào lớp của ông là niềm vui lớn.
Người thầy còn ở lại trong từng bài học
Theo nghệ sĩ Lê Tứ, thầy Hiểu tìm tư liệu, kết hợp kinh nghiệm cá nhân với những điều học từ các bậc tiền bối để đúc kết thành giáo trình có giá trị. Phương pháp ấy không bó hẹp trong vũ đạo: nó còn hỗ trợ luyện thanh, diễn xuất và ca diễn của nghệ sĩ cải lương. Vì vậy, di sản của ông không nằm riêng trong những động tác biểu diễn, mà còn ở cách học trò hiểu và vận dụng nghề. Nhiều cựu học trò xem thầy như người thầy, người cha; vợ chồng nghệ sĩ Lê Tứ – Hà Như thường đưa ông đi chơi và đến các tỉnh gần thành phố khi có liên hoan cải lương. Khi người thầy tóc bạc chậm rãi múa trên sân khấu, khán phòng lặng đi. Khoảnh khắc ấy nhắc rằng gìn giữ cải lương không chỉ cần sân khấu hay tiết mục mới: còn cần những người tận tâm truyền nghề, và những học trò tiếp tục mang bài học ấy vào đời sống nghệ thuật.
