Năm thử thách lớn nhất trong nhiều thập kỷ
An ninh năng lượng là khả năng bảo đảm nguồn cung năng lượng liên tục, đủ dùng và có thể tiếp cận, ngay cả khi chuỗi cung ứng hoặc điều kiện vận hành gặp biến động lớn. Báo cáo An ninh năng lượng Việt Nam 2026 ghi nhận năm 2026 là năm hệ thống năng lượng chịu cú sốc lớn nhất trong nhiều thập kỷ. Ngày 10/11 tại Hà Nội, Bộ Công Thương tổ chức kỳ đầu Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia và công bố báo cáo này. Những cú sốc chồng lên nhau: tuyến vận tải qua eo biển Hormuz bị phong tỏa khoảng sáu tháng, nắng nóng lịch sử và El Niño đẩy nhu cầu điện lên mức kỷ lục, còn sản lượng thủy điện dự kiến thấp hơn năm trước khoảng 18,5 tỷ kWh. Quy định không cho phép nêu giá bằng ngoại tệ, nên điều đáng chú ý ở đây không phải giá dầu, mà là quy mô lan rộng của bất ổn. Trong 177 quốc gia được khảo sát, 102 nước gặp khó về năng lượng, còn 13 nước giữ được trạng thái ổn định, trong đó có Việt Nam.
Việc Việt Nam nằm trong nhóm ổn định là thành quả đáng kể, nhưng không nên biến kết quả một năm thành lời khẳng định rằng rủi ro đã qua. An ninh năng lượng được thử thách đồng thời bởi thời tiết, nguồn cung nhiên liệu và năng lực lưới điện; vì vậy, đánh giá đúng phải nhìn vào khả năng chuẩn bị trước khủng hoảng, chứ không chỉ phản ứng khi sự cố xảy ra.
Giữ điện và nhiên liệu: kết quả có giá trị thực tế
Dấu hiệu rõ nhất về sức chống chịu là người dân không phải chịu cắt điện luân phiên dù phụ tải lập đỉnh. Công suất cực đại toàn hệ thống đạt 57.537 MW ngày 24/6; riêng miền Bắc lên 30.248 MW. Điện sản xuất và nhập khẩu cả năm ước đạt 356,2 tỷ kWh, tăng 10,3%, cao hơn kịch bản cơ sở khoảng 6,2 tỷ kWh. Kết quả này gắn với kế hoạch ba kịch bản được duyệt từ cuối năm trước, công trình lưới điện được đưa vào vận hành đúng thời điểm, cùng việc tích nước và sửa chữa tổ máy trước mùa hè. Đây là kiểu chuẩn bị ít gây chú ý hơn một tuyên bố lớn, nhưng đem lại lợi ích trực tiếp: duy trì điện cho sinh hoạt và sản xuất trong những ngày nóng nhất.
Ở khâu nhiên liệu, tổ công tác về an ninh năng lượng được lập ngay sau khi gián đoạn vận tải bắt đầu. Hai nhà máy lọc dầu sản xuất khoảng 12,1 triệu tấn xăng dầu trong chín tháng; nguồn dầu thô được đa dạng hóa từ một lên hơn mười loại. Nguồn cung trong nước được huy động cao, chưa xảy ra thiếu hụt và chưa phải dùng xăng dầu dự trữ quốc gia. Các biện pháp giảm thuế, phí và bình ổn giá giúp hạn chế áp lực lên người tiêu dùng. Tuy nhiên, sản lượng cao trong nước chưa đồng nghĩa với độc lập trước mọi biến động: duy trì nhiều nguồn nhập và năng lực lọc dầu linh hoạt vẫn là điều kiện cần.
Từ thành tích ứng phó đến tự chủ năng lượng
Diễn đàn đặt câu hỏi dài hạn quan trọng hơn một bảng thành tích: làm sao chuyển khả năng ứng phó thành tự chủ năng lượng bền vững, đồng thời không cản trở tăng trưởng. Báo cáo cho biết bảo đảm an ninh năng lượng năm 2027 sẽ khó khăn và năm 2028 còn khó hơn, khi nhu cầu điện tiếp tục tăng khoảng 10% trên nền cao, nguồn điện nền mới chưa kịp vận hành, còn El Niño có thể kéo dài tới khoảng tháng 6/2027. Dự báo này khiến việc giữ đủ điện trong năm nay trở thành điểm xuất phát, không phải đích đến. Một hệ thống năng lượng chống chịu tốt cần nguồn cung đa dạng, hạ tầng truyền tải theo kịp nhu cầu và quản lý tiêu thụ hiệu quả; nếu thiếu các yếu tố đó, thành quả điều hành sẽ khó lặp lại khi điều kiện bất lợi kéo dài.
Báo cáo đề xuất sáu nhóm giải pháp trung và dài hạn: giảm phụ thuộc nhập khẩu; phát triển hạ tầng năng lượng; ứng phó với an ninh phi truyền thống; hoàn thiện thể chế; phát triển khoa học công nghệ và nhân lực; tăng cường hợp tác quốc tế. Việc đặt mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ toàn quốc, và 10% trong các tháng cao điểm nắng nóng, cũng đáng chú ý: tiết kiệm điện không còn chỉ là lời kêu gọi mà đã thành chỉ tiêu. Báo cáo gồm sáu phần về thách thức, chính sách, kết quả, định hướng, giải pháp và kiến nghị; một chuyên trang an ninh năng lượng với 20 chuyên mục và 63 chuyên mục con cũng được thiết kế để theo dõi lĩnh vực.
Kết luận: Việt Nam đã chứng minh có thể giữ điện, duy trì nhiên liệu và hạn chế tác động tới người dùng giữa một cú sốc toàn cầu. Nhưng phép thử tiếp theo sẽ là liệu những kết quả đó có được chuyển thành nguồn cung ít lệ thuộc hơn và hạ tầng đủ sức đón nhu cầu tăng cao hay không. Tự chủ năng lượng không thể chỉ đo bằng việc vượt qua một năm khó khăn; nó phải thể hiện ở khả năng đứng vững khi nhiều rủi ro cùng xuất hiện.
