Công nghệ mỏ Việt Nam: từ lao động tay chân đến robot và AI
Công nghệ mỏ Việt Nam là tập hợp các giải pháp kỹ thuật, số hóa và tự động hóa, từ robot khai thác mỏ, robot lặn sâu đến AI tự động hóa khai thác, nhằm tăng an toàn, hiệu quả và khai thác bền vững tài nguyên trong bối cảnh mỏ ngày càng xuống sâu, xa và thiếu lao động. Ngành khai thác trong nước đang bước vào giai đoạn mà đào thêm mét than, mét quặng không chỉ đòi hỏi máy xúc và thợ lò, mà đòi hỏi cảm biến, dữ liệu lớn và thuật toán. Nếu không nhanh chóng chuyển đổi số khai thác, Việt Nam sẽ mắc kẹt giữa trữ lượng tài nguyên lớn và năng lực khai thác lạc hậu, đánh mất cơ hội trong cuộc chơi khoáng sản chiến lược toàn cầu.
Tín hiệu rõ nhất cho bước ngoặt này là việc các tập đoàn khoáng sản và viễn thông lớn quyết định bắt tay nhau thay vì mỗi bên đi một hướng. Khi một doanh nghiệp khai thác khoảng 40 triệu tấn than mỗi năm nhưng phải thừa nhận "càng đào càng khó" và chủ động mời robot xuống mỏ, đó không còn là câu chuyện thử nghiệm công nghệ cho có, mà là lựa chọn sống còn. Từ góc độ người quan sát, các động thái mới cho thấy ngành mỏ đã hết thời dựa vào nhân công giá rẻ và các giải pháp cơ khí thô sơ; cuộc chơi mới sẽ thuộc về ai kiểm soát được dữ liệu, thuật toán và hệ thống robot đủ bền để sống cùng bụi than, nước biển và áp lực sâu hàng nghìn mét.
SAIGONTEL và tham vọng robot lặn sâu, AI nhà máy khoáng sản
Ngày 23/9 tại New York, một công ty công nghệ viễn thông trong nước đã âm thầm mở cánh cửa mới cho công nghệ mỏ khi tham gia lễ trao các hợp đồng và thỏa thuận hợp tác Việt Nam - Hoa Kỳ. Tại đây, doanh nghiệp này ký thỏa thuận với Ryvid, Inc., một công ty Mỹ phát triển phương tiện điện, hệ truyền động, pin và giải pháp tích hợp, hướng tới phát triển chuỗi cung ứng drone, robot và tự động hóa, bao gồm pin lithium, hệ thống quản lý pin, động cơ và các cấu phần cho phương tiện tự hành. Đây chính là các viên gạch nền cho thế hệ robot khai thác mỏ và phương tiện tự hành phục vụ khảo sát, vận hành nhà máy khoáng sản, nơi pin bền và hệ thống điều khiển thông minh quan trọng không kém cơ khí.
Đáng chú ý hơn, một thỏa thuận khác của doanh nghiệp này nhắm thẳng vào lĩnh vực robot lặn sâu: họ cùng Cheves Capital và MOBY Robotics thống nhất nghiên cứu, thử nghiệm, chuyển giao và từng bước nội địa hóa công nghệ robot dưới biển sâu và tự động hóa tại Việt Nam. MOBY Robotics phát triển các robot tự hành dưới nước sử dụng AI và thị giác máy tính để khảo sát, lập bản đồ và thu thập dữ liệu biển, với một số hệ thống được thiết kế hoạt động ở độ sâu tới 6.000 m. Nếu được ứng dụng khéo léo, các robot lặn sâu này không chỉ phục vụ dầu khí, cảng biển hay kiểm tra hạ tầng, mà có thể trở thành công cụ quan trọng để khảo sát khoáng sản biển sâu – mảnh ghép còn thiếu trong chiến lược khoáng sản chiến lược. Từ góc nhìn công nghệ mỏ Việt Nam, việc nội địa hóa dần công nghệ robot và AI cho sản xuất, tinh chế khoáng sản cho thấy tham vọng không đứng ngoài cuộc chơi đất hiếm và khoáng sản giá trị cao.
TKV – Viettel: robot khai thác mỏ để thoát khỏi bài toán "càng đào càng khó"
Ở mặt trận than và khoáng sản trên đất liền, bước ngoặt đến từ một lễ ký kết thỏa thuận hợp tác chiến lược giai đoạn 2026 – 2030 giữa Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (TKV) và một tập đoàn công nghiệp – viễn thông quân đội vào chiều 01/10/2026 tại Hà Nội. Theo thỏa thuận, hai bên phối hợp trong lĩnh vực chuyển đổi số, đồng thời nghiên cứu và triển khai các hướng hợp tác sản xuất vật liệu, thiết bị cho công nghiệp điện, công nghệ cao và quốc phòng. Với quy mô khoảng 40 triệu tấn than mỗi năm, hệ thống nhà máy nhiệt điện, khoáng sản, hóa chất tại 22 tỉnh thành và gần 92.000 cán bộ, công nhân lao động, việc một tập đoàn như TKV chọn AI tự động hóa khai thác và robot không phải sự tò mò công nghệ, mà là phản xạ sinh tồn trước sức ép vận hành.
Chủ tịch HĐTV TKV thẳng thắn thừa nhận tập đoàn đang đối mặt với điều kiện khai thác mỏ ngày càng xuống sâu, phạm vi khai thác xa hơn và khó khăn trong tuyển dụng lao động. Đây là lời giải thích rõ ràng nhất cho việc họ đề nghị đối tác viễn thông hỗ trợ rà soát, tích hợp dữ liệu các đơn vị thành viên thành một hệ thống điều hành tập trung, đồng thời thử nghiệm các giải pháp tự động hóa và robot tại một số công đoạn khai thác, đào lò. Nói cách khác, robot khai thác mỏ và chuyển đổi số khai thác được kỳ vọng sẽ thay thế một phần công việc nguy hiểm, nặng nhọc trong môi trường ngầm sâu, nơi tai nạn và chi phí nhân lực luôn là nỗi ám ảnh. Khi một tập đoàn sẵn sàng tạo không gian thử nghiệm thực tế để đối tác đưa robot vào đào lò, đó là tín hiệu mạnh cho thấy quỹ đạo chuyển hướng sang công nghệ đã rõ ràng.
“Hiện nay, với quy mô sản xuất khoảng 40 triệu tấn than mỗi năm cùng hệ thống các nhà máy nhiệt điện, khoáng sản, hóa chất trải dài trên 22 tỉnh/thành phố và gần 92.000 cán bộ công nhân lao động, điều kiện khai thác mỏ ngày càng xuống sâu, đi xa, khó khăn trong công tác tuyển dụng lao động… đòi hỏi TKV phải tập trung nâng cao công tác phát triển khoa học công nghê, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”.
Robot và dữ liệu: cặp đôi mới trong chiến lược khai thác khoáng sản
Điểm đáng chú ý trong các thỏa thuận không chỉ là hình ảnh robot xuống lò hay lặn biển sâu, mà là cách chúng gắn chặt với dữ liệu và chuỗi giá trị khoáng sản. Ở phía mỏ than, TKV đề nghị đối tác viễn thông phối hợp rà soát, tích hợp hệ thống dữ liệu của các đơn vị thành viên thành một trục điều hành tập trung, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý. Khi robot đào lò và hệ thống tự động hóa gắn với nền tảng dữ liệu thống nhất, mỗi mét hầm, mỗi ca sản xuất đều trở thành nguồn dữ liệu giúp tối ưu kế hoạch khai thác, giảm tai nạn và lãng phí. Đây là chuyển đổi số khai thác đúng nghĩa, nơi AI tự động hóa khai thác không chỉ điều khiển máy móc mà còn phân tích, dự báo, quyết định.
Ở phía doanh nghiệp công nghệ viễn thông khác, hướng đi lại trải rộng hơn: từ AI và dữ liệu cho sản xuất, công nghệ chế biến sâu khoáng sản chiến lược đến phương tiện tự hành phục vụ khảo sát và thu thập dữ liệu trên biển. Việc làm việc với các đối tác như Palantir Technologies, Momentum Technologies hay Seasats ở bước kết nối, tìm hiểu khả năng thử nghiệm cho thấy họ không muốn chỉ dừng ở robot lặn sâu, mà còn muốn xây cả hệ sinh thái dữ liệu phục vụ khai thác, tinh chế khoáng sản. Đây chính là ví dụ điển hình cho công nghệ mỏ Việt Nam thế hệ mới: robot, drone, AI, dữ liệu lớn kết hợp để biến nguồn tài nguyên thành sản phẩm giá trị cao, thay vì chỉ xuất thô hoặc sản xuất ở khâu thấp.
Kết luận: ngành mỏ chỉ có hai lựa chọn – tự động hóa hoặc tụt hậu
Nhìn tổng thể, từ các thỏa thuận robot lặn sâu 6.000 m trên biển tới robot khai thác mỏ trong lòng đất, có thể thấy một bức tranh rõ ràng: thời của khai thác tay chân đang khép lại. Khi điều kiện khai thác mỏ ngày càng xuống sâu, đi xa, tuyển dụng lao động khó khăn và cạnh tranh khoáng sản chiến lược gia tăng, việc đưa robot vào đào lò, tích hợp dữ liệu và triển khai AI tự động hóa khai thác không còn là lựa chọn sang chảnh, mà là câu trả lời bắt buộc. Những tập đoàn nào dám biến mỏ của mình thành “phòng thí nghiệm sống” cho robot và hệ thống tự động hóa sẽ có cơ hội giữ sản lượng mà vẫn bảo vệ sức khỏe người lao động và biên lợi nhuận.
Ở chiều ngược lại, những doanh nghiệp tiếp tục nhìn robot như món đồ xa xỉ, ngại chuyển đổi số khai thác vì sợ xáo trộn sẽ sớm cảm nhận sức ép từ chi phí, tai nạn và yêu cầu minh bạch dữ liệu. Điểm tích cực là các bước hợp tác đã khởi động: TKV – Viettel chuẩn bị thử nghiệm tự động hóa, robot đào lò; doanh nghiệp công nghệ viễn thông bắt tay nhiều đối tác Mỹ để nội địa hóa robot lặn sâu, AI cho nhà máy và công nghệ chế biến khoáng sản chiến lược. Câu chuyện còn lại thuộc về tốc độ triển khai và khả năng đưa các giải pháp này từ bản hợp đồng ra hiện trường mỏ. Nếu làm được, ngành khai thác Việt Nam có cơ hội chuyển từ mô hình "càng đào càng khó" sang mô hình "càng đào càng thông minh".
