Khỏe mạnh không đồng nghĩa an toàn tuyệt đối
Đột quỵ hoặc ngừng tim khi chơi thể thao là tình trạng cấp tính có thể xảy ra trong lúc gắng sức, kể cả ở người trông khỏe mạnh, do bệnh tim tiềm ẩn hoặc một cú va đập làm rối loạn nhịp tim. Vì vậy, vẻ ngoài sung sức không phải giấy bảo đảm an toàn: có người không có triệu chứng trước đó nhưng vẫn đột ngột đổ gục khi chạy hoặc thi đấu.
Nguyên nhân cũng khác nhau theo độ tuổi. Ở người dưới 35 tuổi, bệnh tim cấu trúc di truyền hoặc dị tật tim bẩm sinh thường là mối lo; từ 35 tuổi trở lên, bệnh động mạch vành do xơ vữa là nguyên nhân hàng đầu. Một cơ chế khác là Commotio Cordis, hay chấn động tim: cú va trực tiếp vào vùng trước ngực có thể gây rối loạn điện học và rung thất, dù không nhất thiết làm tổn thương rõ cấu trúc tim. Đây là biến cố hiếm nhưng có thể gây tử vong trong vài phút. Tầm soát khi có yếu tố nguy cơ và khám trước khi tập là lựa chọn khôn ngoan hơn việc tin rằng tuổi trẻ hay thể lực tốt đủ để bảo vệ mình.
Ba thói quen nên bỏ trước khi ra sân
Sai lầm thứ nhất là ít vận động suốt tuần rồi cuối tuần cố chạy xa, đá bóng liên tục hoặc gắng sức để chơi thêm trận nữa. Cơ thể chưa thích nghi, tim phải làm việc quá tải; ở người có bệnh tim mạch tiềm ẩn, kiểu gắng sức đột ngột này làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim hoặc ngừng tim khi tập. Hãy tăng thời lượng và cường độ từ từ, thay vì biến một buổi chơi thành cuộc thử sức.
Thói quen thứ hai là tập lâu trong nóng bức, mặc kín và uống ít nước vì nghĩ ra nhiều mồ hôi mới hiệu quả. Mất nước và khó tản nhiệt có thể dẫn đến kiệt sức do nóng hoặc sốc nhiệt. Hãy chọn giờ mát, giảm cường độ khi trời nóng ẩm, mặc đồ thoáng, nghỉ xen kẽ và uống nước đều theo nhu cầu; đừng nhịn khát hay uống ép thật nhiều trong thời gian ngắn.
Thói quen thứ ba là phớt lờ tín hiệu bất thường và cố chơi tiếp. Ngất hoặc gần ngất khi vận động, đau tức ngực, hồi hộp, khó thở khác thường hay giảm sức bền không rõ lý do đều cần được đánh giá y tế. Dừng lại để kiểm tra không phải yếu đuối; đó là một phần thiết yếu của chơi thể thao an toàn.
Cú va chạm không phải lúc nào cũng vô hại
Một pha va chạm ở ngực trong thi đấu đôi khi có thể liên quan đến ngừng tim và tử vong. Với Commotio Cordis, lực tác động đúng vị trí và đúng khoảnh khắc trong chu kỳ tim có thể kích hoạt rung thất, khiến tim mất khả năng bơm máu hiệu quả. Cơ chế này đã được ghi nhận trong các môn có bóng hoặc va chạm cơ thể. Nó thường gặp ở nam giới trẻ, nhất là thiếu niên, nhưng người trưởng thành cũng không nằm ngoài nguy cơ.
Không thể dựa vào mức độ bầm tím để loại trừ nguy hiểm, cũng không nên cho rằng áo bảo vệ ngực ngăn được mọi trường hợp. Nếu ai đó ngã quỵ sau va chạm, bất tỉnh và không thở bình thường, hãy nghĩ đến ngừng tim và hành động ngay, thay vì chờ xác định nguyên nhân. Khi người tập có ngất lúc gắng sức, đau ngực hoặc tiền sử gia đình đột tử khi còn trẻ, cần được bác sĩ đánh giá trước khi tiếp tục hoạt động cường độ cao.
Nhận biết dấu hiệu cấp cứu và xử trí ngay
Không phải mọi tình trạng đổ gục sau tập đều là đột quỵ, nhưng yếu hoặc tê một bên người, méo miệng hay nói khó xuất hiện đột ngột không nên bị xem là mệt thông thường. Đây là dấu hiệu cấp cứu cần nghĩ đến đột quỵ và gọi trợ giúp y tế ngay. Đau ngực, ngất, hồi hộp dữ dội hoặc khó thở bất thường cũng cần dừng vận động và được đánh giá khẩn cấp.
- Nếu người bị nạn bất tỉnh và không thở bình thường, gọi cấp cứu 115 ngay; yêu cầu mang máy khử rung tim tự động (AED).
- Bắt đầu ép tim ngoài lồng ngực nếu người đó không đáp ứng và không thở bình thường; nhờ người khác tìm AED nếu có.
- Bật AED và làm theo hướng dẫn của thiết bị càng sớm càng tốt, đồng thời tiếp tục hỗ trợ cho đến khi nhân viên cấp cứu tiếp nhận.
Đừng chờ biết chính xác nguyên nhân mới hành động: ép tim và dùng AED sớm có thể tạo khác biệt khi tim ngừng đập. Muốn giảm nguy cơ đột quỵ và sự cố tim mạch khi vận động, hãy tập tăng dần, tránh nóng và mất nước, chú ý triệu chứng, đồng thời chủ động tầm soát nếu có dấu hiệu cảnh báo hoặc tiền sử gia đình đáng ngại. Thói quen an toàn không loại bỏ mọi rủi ro, nhưng giúp người tập và người xung quanh nhận ra nguy hiểm, phản ứng kịp thời.
