Deepfake biến cuộc gọi quen thuộc thành công cụ lừa đảo
Deepfake là nội dung hình ảnh, video hoặc âm thanh được tạo hay chỉnh sửa bằng trí tuệ nhân tạo để giả dạng người thật, khiến người xem và người nghe khó phân biệt thật giả chỉ bằng cảm giác thông thường. Đó không còn là rủi ro giới hạn ở những đoạn clip lan truyền trên mạng: kẻ gian đã dùng công nghệ này trong cuộc gọi video và liên lạc bằng giọng nói. Chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu, thường được biết đến với tên Hiếu PC, cảnh báo: “Mắt thấy, tai nghe chưa chắc đúng”. Lời cảnh báo này nên thay đổi cách chúng ta phản ứng trước yêu cầu bất ngờ từ người thân, ngân hàng hay người tự xưng là cán bộ. Gương mặt quen thuộc trên màn hình, giọng nói giống hệt người thân hoặc phông nền có vẻ công vụ không đủ để chứng minh người gọi là ai. Trong thời đại AI, xác minh độc lập quan trọng hơn vẻ ngoài thuyết phục.
Mạo danh bằng AI đã gây thiệt hại thật
Đây không phải nguy cơ xa vời. Theo Hiếu PC, các đối tượng đang dùng AI để tạo cuộc gọi video giả mạo, thậm chí xuất hiện trong quân phục hoặc ngồi tại nơi làm việc nhằm khiến nạn nhân tin rằng họ đang nói chuyện với người có chức vụ hay đại diện cơ quan chức năng. Tội phạm có thể làm nội dung giả nhanh hơn và vượt qua rào cản ngôn ngữ; vì vậy, một cuộc gọi trôi chảy không phải bằng chứng đáng tin. Chuyên gia này cũng nêu trường hợp xảy ra vào tháng 3-2025: kẻ gian dùng cuộc gọi giả giọng con gái để lừa người mẹ, chiếm đoạt 1,3 tỉ đồng. Một số nghi phạm ở Việt Nam và nước ngoài đã bị bắt giữ vì dùng deepfake phát tán thông tin sai sự thật. Với an ninh mạng deepfake, điều đáng lo không chỉ là nội dung giả mà còn là cách nó khai thác lòng tin và thúc người nhận hành động vội.
Ba bước hỗ trợ phát hiện giả mạo AI
Không có một dấu hiệu đơn lẻ nào bảo đảm kết luận video là giả. Hiếu PC đề xuất quy trình M.A.N để kiểm tra tư liệu, nhưng công cụ phân tích chỉ nên hỗ trợ chứ không thay thế việc xác minh nguồn. Hãy xem ba bước như một chuỗi kiểm tra, không phải phép thử thần kỳ:
- Phân tích metadata: kiểm tra thông tin tệp như thời gian, tọa độ hoặc thiết bị tạo lập nếu còn dữ liệu. Metadata có thể bị xóa khi chỉnh sửa hoặc tải lên nền tảng, nên thiếu dữ liệu không tự chứng minh nội dung là giả.
- Phân tích dấu hiệu AI: để ý bất thường về màu sắc, ánh sáng, bóng đổ hay chuyển động; công cụ cũng có thể hỗ trợ rà soát giọng nói giả mạo. Không nên xem kết quả công cụ là kết luận cuối cùng.
- Truy vết nguồn gốc: tìm xem hình ảnh, video xuất hiện từ đâu, vào thời điểm nào và có nguồn đáng tin cậy nào xác nhận hay không. Đối chiếu nội dung với bối cảnh trước khi tin hoặc chia sẻ.
Xác minh trước khi chuyển tiền, chia sẻ hoặc làm theo
Khi nhận deepfake video call hoặc cuộc gọi có yêu cầu khẩn cấp, đừng để hình ảnh hay giọng nói thúc ép mình chuyển tiền, cung cấp thông tin hoặc làm theo chỉ dẫn ngay lập tức. Hãy dừng cuộc trao đổi và xác nhận yêu cầu qua một kênh độc lập mà bạn đã biết; với nội dung đang lan truyền, kiểm tra tài khoản đăng, thời điểm xuất hiện và đối chiếu với nguồn đáng tin cậy trước khi chia sẻ. Nếu nghi ngờ video ghi lại một sự kiện, hãy kiểm tra xem nó có thể là tư liệu cũ bị đặt sai bối cảnh hay không. Công cụ nhận diện AI có ích, nhưng không phải căn cứ duy nhất để kết luận thật giả; kết quả cần được xem cùng nguồn gốc và bối cảnh. Cách phòng vệ tốt nhất không phải tìm một lỗi hình ảnh hoàn hảo, mà là từ chối tin ngay vào thứ trông có vẻ hoàn hảo. Trong kỷ nguyên deepfake, xác minh độc lập phải trở thành phản xạ.
